دکترین
شرح حدیث غضب: خاتمه بحث
در بیان پاره‌ای از فواید است که ذکر آنها در این مقام مناسب است: ۳.
۱ - فایده اول اینکه، از حدیث مذکور، استحباب وضو از برای کسی که به ناحق غضبناک شود مستفاد می‌شود و جمعی از فقهای اصحاب _رضوان الله علیهم اجمعین_ نیز تصریح به آن فرموده‌اند و فتوای به استحباب آن داده‌اند و مختار حقیر هم این است. و دلیل بر استحباب آن همین حدیث است به ضمیمه قاعده تسامح در ادله سنن و فتوای جماعتی از فقهاست با اینکه آیه شریفه آتیه هم تقویت و تایید این مطلب می‌کند، اگر دلالت بر آن نکند، چنانچه خواهد آمد. ۳.
۲ - فایده دوم اینکه، ممکن است که منظور نظر آن بزرگوار از این حدیثی که ذکر شد، به طریقی که ادا فرمودند، تطبیق فرمودن این فرموده خود باشد به آیه شریفه «و ینزل علیکم من السماء ماء لیطهرکم و یذهب عنکم رجز الشیطان» که در سوره انفال است و فی الحقیقه بیانی باشد از برای استفاده نمودن حکم به استحباب وضو از برای غضبناک و خاموش شدن و فرونشستن غضب او به واسطه وضو از این آیه شریفه که فرموده حضرت خداوند است. پس فرموده آن بزرگوار «ان الغضب من الشیطان» اشاره به «رجز الشیطان» در این آیه و تفسیری از آن و بیانی از برای آن و اخذ شده از آن خواهد بود؛ زیرا که در اخبار معتبره غضب را رجز الشیطان گرفته‌اند.
پس در حقیقت، از اضافه خداوند عالم رجز را در این آیه شریفه _که مراد از آن غضب است_ به شیطان، فقره شریفه «ان الغضب من الشیطان» برمی آید، بلکه این فقره خود همان است و فرموده آن بزرگوار «خلق من النار» اشاره به رجز بودن غضب است و فی الحقیقة تفسیر و بیانی از آن و اخذ شده از آن خواهد بود؛ زیرا که در بعضی از اخباری که گذشت، غضب را «جمره شیطان» گرفته‌اند و در لغت هم رجز را به معنای انزعاج و عذاب مطلق گرفته شده. پس در حقیقت از اطلاق رجز در آیه شریفه بر غضب، فقره شریفه «خلق من النار» برمی آید، بلکه این فقره فی الحقیقه عین همان است و فرموده آن بزرگوار «و انما یطفا النار بالماء» اشاره‌ای است به فرموده خداوند عالم در این آیه شریفه «و لیذهب عنکم رجز الشیطان» و تفسیر و بیانی از آن و اخذ شده از آن خواهد بود؛ زیرا که مفاد آیه شریفه به ضمیمه بعضی از آنچه اشاره شد، این است که اطفای این آتش و اذهاب و بردن و نابود کردن آن به آب است.
پس در حقیقت، از این قدر از آیه شریفه فقره شریفه «انما یطفا النار بالماء» برمی آید، بلکه همین فقره نیز عین همان و خود آن است و فرموده آن بزرگوار در فقره چهارمین «فلیتوضا» بعد از فرموده ایشان «فاذا غضب احدکم»، اشاره باشد به فرموده خداوند عالم «ولیطهرکم به» و تفسیر آن، و بیانی باشد از آن و اخذ شده از آن خواهد بود. پس در حقیقت از مجموع فرموده خداوند عالم «و لیطهرکم به و یذهب عنکم رجز الشیطان» من حیث المجموع فقره شریفه «فاذا غضب احدکم فلیتوضا» برمی آید، بلکه دور نیست که این فقره نیز همان و خود آن باشد. این است یکی از آنچه در این باب به خاطر فاتر کمینه خادم شریعت مطهره رسیده و امیدوارم که عین صواب و مقبول طبع اولوالالباب باشد! ۳.
۳ - فایده سوم اینکه، غضب مذموم به معنی انفعالی که حالتی از حالات آدمی است که عارض می‌شود به آدمی از جمله مرض‌ها و ناخوشی‌های نفسانیه است و سبب و منشاء حصول همین حالت همان چیزهاست که از امور باطنه است که پیش از این در فصل اول ذکر شده و همین حالت همچنان که مسبب و حاصل شده از این امور باطنه مذکوره است، همچنین نیز مسبب است از امور ظاهره چند، مانند کبر و عجب و مزاح و استهزا و ایذا و حرص و غیبت و بهتان و دشنام و فحش و هرزگی و ضرب و شتم و جرح و قتل و نهب و ظلم و غیر اینها از انواع ظلم و عدوان.
و همچنان که این حالت مسبب است از آنچه اشاره شد و حاصل شده از آن است، نیز همین حالت سبب و منشا حصول غضب مذموم به معنای فعلی است که یکی از اعمال ناشایسته و افعال ناپسندیده آدمی است و همین معنای فعلی از غضب که فی الحقیقه مسبب است از غضب حالی و انفعالی نیز منشا و حصول سبب و صدور گناهان و افعال ناپسندیده و اعمال ناشایسته دیگر از آن است، چه از زبان آن مانند دشنام و فحش دادن و هرزه گویی و هجو و غیبت کردن و تهمت و بهتان زدن و افترا بستن و ناسزا گفتن و چه از سایر جوارح مانند تپانچه و چوب زدن و زخم نمودن و مجروح ساختن و شکستن و کشتن و غیر آن از انواع ظلم و عدوان و چه از قلب مانند حقد و کینه ورزی کردن و بغض و دشمن داشتن و غیر آن از گناهان و معاصی قلبیه باطنیه.
و از این جا معلوم می‌شود سر فرموده حضرت پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) : الغضب یفسد الایمان کما یفسد الخل العسل؛ یعنی غضب فاسد می‌کند ایمان را همچنان که سرکه فاسد می‌کند عسل را. و نیز معلوم می‌شود سر فرموده حضرت امام جعفر صادق (علیه الصلاة والسلام) : الغضب مفتاح کل شر؛ یعنی غضب کلید همه شرور و اعمال ناشایسته است و به واسطه همین کلید همه درهای شر و اعمال ناشایسته باز می‌شود. ۳.
۴ - فایده چهارم اینکه، از آنچه ذکر شد معلوم شد که غضب مذموم یکی از امراض و ناخوشی‌های باطنیه و نفسانیه است و معلوم شد نیز که وی را اسباب بسیار است و ن. ب. ا. این ناخوشی به حکم عقل و شرع و عادت ممکن العلاج است و علاج و چاره آن نیز به حکم عقل و شرع هر دو ممدوح و مستحسن است، بلکه در بسیاری از صور و احوال و اوقات به درجه لزوم عقلی و وجوب شرعی به هم می‌رسد، چنانچه اشاره به آن خواهد شد _ان شاء الله سبحانه_ پس ناچار بیان چاره و راه معالجه آن در کار است و آنچه این حقیر پس از تامل و تصفح و تتبع در آیات و اخبار و کلمات علمای ابرار برخورده و دریافت کرده‌ام از طریق معالجه و راه چاره آن این است که طریق چاره و معالجه به دو نوع متصور است: یکی راه چاره آن است، پیش از حصول در آدمی و طریق معالجه حصول و وجود آن است در آن، و فی الحقیقه این نوع راه چاره حصول اسباب حصول آن و طریق معالجه حصول آثار آن اسباب است؛ زیرا که عدم حصول غضب در آدمی به سبب عدم تحقق علت تامه و سبب تام آن است و تمامیت سبب و علت به وجود مقتضی و ارتفاع جمیع موانع آن است.
پس عدم تحقق سبب تام و علت تامه به سه جهت ممکن است، یکی وجود مانع و انتفای مقتضی و دیگری عدم وجود مقتضی با تحقق انتفای جمیع موانع و دیگری وجود مانع با وجود مقتضی. پس طریق عدم حصول غضب در آدمی یا عدم حصول سبب و مقتضی آن است و یا وجود مانع آن سبب است از تاثیر، و معلوم و روشن است که سبب تام و علت تامه وجود غضب در آدمی امر بسیطی نیست، بلکه امری است مرکب از وجود امور وجودیه بسیار و انتفای امور وجودیه متکثره دیگر. و پس از اختلال جزیی از اجزای این مرکب چون اختلال همه اجزای آن، وجود غضب ممتنع و حصول آن محال است، خواه سبب این اختلال خود این شخص باشد به اختیار و یا به اضطرار و خواه غیر آن باشد.
پس راه چاره حصول هر یک از اسباب و اثر آنها و سبب اختلال آنها ممکن است که به واسطه خود آدمی باشد و ممکن است که به واسطه غیر آن باشد و آنکه به واسطه خود آدمی است، ممکن است که به اضطرار باشد و ممکن است که به اختیار باشد و آنچه که به واسطه غیر و به واسطه خود آدمی است به اضطرار اگرچه متحقق الوقوع است ولو فی الجمله چنان که حس و عیان و عادت و وجدان شهادت بر آن دارند، و لیکن چون که در تحت قاعده و ضابطه نیست، حاجت به بیان آن نیست و آنچه که به واسطه خود آدمی به اختیار فراهم می‌آید و ممکن است که در تحت قاعده و ضابطه ایراد شود، حاجت به بیان آن هست و آن نیز بر دو قسم متصور است: یکی، آن است که سبب اختلال حصول مقتضی وجود غضب می‌گردد و تحقق آن به یکی از چند چیز است: یکی، ممانعت نمودن خود آدمی است فاعل را از کردن افعالی که منشا و حصول سبب غضب می‌شود مانند کبر و عجب و مزاح و استهزا و سخریه و ایذا و غیر اینها از چیزهایی که اشاره شد.
و مزاحم شدن وی است عامل را از صدور این گونه اعمال به هر نحو از انحای مشروعه که میسر شود و به آن ممنوع شود از کردن آن. و دیگر، اعراض و مفارقت و دوری کردن است از کسی که فاعل چنین فعلهاست و بیرون رفتن و گریختن است از مکانی که چنین فعلی در آن مکان کرده می‌شود. و دیگر، مشغول نمودن خود است به شغل و عملی که سبب عدم احساس فعل غضب انگیز صادر شده می‌شود. و دیگر، مشغول نمودن خود است به شغل و عملی که سبب عدم ادراک غضب انگیزی آن فعل صادر شده می‌شود.
و قسم دیگر، آن است که پس از حصول مقتضی وجود غضب و احساس و ادراک غضب انگیزی وی، سبب اختلال اقتضای آن مقتضی و حصول اثر آن می‌گردد و تحقق آن نیز به یکی از چند چیز است: یکی، غالب نمودن قوه عاقله و جنبه ملکیت است به حدی که قوه شهویه و نفس اماره وی در غایت مغلوبیت و در نهایت خاموش و آرام بوده باشد، و این گونه چاره د. ح. غیر انبیا و اوصیا و اولیا نادر الحصول است. و دیگر، حلم ورزیدن و حوصله کردن و خود را متذکر ثواب و خوبی حلم و حوصله نمودن است و در خاطر گذرانیدن است ثواب فرو بردن خشم ، و آیات و اخباری را که دلالت بر حسن و خوبی و ثواب هر یک از آنها دارد.
و دیگر، مشغول نمودن خود است به عبادت الهی، چه از ذکر قلبی و چه از ذکر زبانی و چه از نماز و چه از تلاوت قرآن و خواندن ادعیه و چه از غیر اینها باشد. و دیگر، خود را متذکر عذاب الهی و سخط و غضب آن کردن است. و دیگر، خود را متذکر ساختن وبال و عذاب غضب و خشم گرفتن بر غیر است. و دیگر، متذکر ساختن خود است اینکه غضب سبب صدور حرکات و سکنات شنیعه و اعمال قبیحه به نظر اهل شرع و عرف و ارباب عقل می‌گردد. و دیگر، فرار و دوری کردن است از کسی که وی را به غضب آورد و از مکانی که در آن به غضب آمده (است).
و دیگر، وضو ساختن است. و دیگر، آب به خود ریختن و خ. ر. ب. آب انداختن است. و دیگر، نشستن است، هرگاه ایستاده باشد. و دیگر، تکیه دادن است، هرگاه تکیه نداده باشد. و دیگر، خوابیدن است. هرگاه نخوابیده باشد. و دیگرگونه، خ. ر. ب. زمین گذاردن و چسبانیدن است، اگر به زمین نگذاشته باشد. و دیگر، پناه به خداوند عالم بردن است از شر شیطان _و اعوذ بالله من الشیطان الرجیم_ و غیر آن، از انواع استعاذه گفتن است. و دیگر از خداوند عالم طلب یاری کردن و از وی اعانت جستن است در دفع این مکروه است.
و دیگر دعا کردن و درخواستن است از خداوند عالم خلاصی از آتش را. و دیگر مس نمودن و مالیدن عضوی از اعضای خود، غضبناک به عضوی از اعضای کسی که وی را به غضب آورده، اگر از رحم و خویشان بوده باشد. و دیگر خود را مشغول نمودن است ب. غ. از آنچه ذکر شد از شغل‌هایی که حرام نباشد. و نوع دویم، راه چاره آن است. پس حصول غضب درآدمی و شکی نیست که از برای غضب پس از حصول و وجود آن چهار درجه و مرتبه است: یکی، همان حصول حالت غضبیه عرفیه است و همان مجرد خشمناک شدن و جوش آمدن خون وی است که عبارت از همان معنای حالت انفعالی بوده باشد و راه چاره و طریق معالجه آن نیز مثل راه چاره و طریق معالجه قسم دوم از نوع اول است و به یکی از طریق‌هایی است که از برای معالجه قسم دوم از نوع اول ذکر شد.
و دیگر درجه بالاتر از درجه پیش است که عبارت از همان معنای فعلی است، که از جمله افعال اختیاریه آدمی بوده باشد - که فی الحقیقه مسبب است از همان غضب انفعالی حالی که در درجه اول به حصول پیوسته است. و تعبیر از آن به خشم گرفتن و جوش آوردن خون از برای خواستن انتقام به ناحق می‌شود و معالجه و چاره آن در این درجه صعب و دشوارتر از معالجه آن در درجه اولی است، بلاریب و شبهه؛ زیرا که... در این درجه بیشتر از پیشتر است و... هرچه شدیدتر و سخت تر باشد معالجه و چاره آن نیز صعب‌تر و دشوارتر است و راه چاره و طریق معالجه این نیز مثل راه چاره و طریق معالجه نوع اول است، به هر دو قسم وی ولیکن به یکی از طریق‌هایی است که از برای معالجه قسم دوم از نوع اول ذکر شد بدون تفاوت بلی در معالجه و چاره این اهتمام و کوشش بیشتر از پیشتر باید نمود از هر حیث کما و کیفا و زمانا و غیر زمان و تفاوتی دیگر نیز هست و آن این است که ادله داله برحرمت غضب به این معنا و معصیت بودن آن و ملاحظه آنها و تامل در آنها نیز یکی از طریق‌های چاره و معالجه آن است در این درجه.
و دیگر، درجه بالاتر و مرتبه بلندتر از درجه و مرتبه پیش است، که عبارت باشد از معنای عقلی که فی الحقیقه عین انتقام خواستن شخص و فعلی از افعال اختیاریه آن است و مسبب است از همان غضب فعلی که در درجه پیشی است و نسبت به آن معنای انفعال نیز هست و چاره آن در این درجه، صعب‌تر و دشوارتر از آن است در درجه پیشی، بلاریب و شبهه. و راه چاره و طریق معالجه این نیز مثل معالجه و چاره آن است در درجه پیشی، بدون تفاوت؛ بلی (برای) معالجه و چاره این، اهتمام و کوشش بیشتر از پیشتر باید نمود از هر جهت کما و کیفیا و زمانا و غیرزمان.
و تفاوتی دیگر نیز هست و آن این است که ادله که دلالت بر حرمت ظلم و عدوان و غیر آن از معاصی و گناهان و معصیت بودن آنها دارد، چون... تامل در آنها نیز فی الجمله یکی از طریق‌های چاره و معالجه آن است در این درجه. و دیگر، درجه بالاتر و مرتبه بلندتر از درجه پیشی است. و آن عبارت است از غضب بسیار شدید فعلی که از شدت... سلب اختیار از شخص شده و از دست... رفته باشد و چاره و معالجه آن از دست خود شخص بیرون است، چنانچه واضح و روشن است، مگر اینکه چاره ساز عالم _جلت عظمته_ چاره از فضل و رحمتش کناد. ۳.
۵ - فایده پنجم اینکه، آنچه ذکر شد از طریق معالجه در فایده گذشته، جمیع آنها مفاد ادله معتبره است. چه از آیات قرآن و چه از اخبار معتبره متکثره صادره از خاندان عصمت و طهارت. و نیز از آیات و اخبار و غیر آنها مستفاد می‌شود و جمیع آنچه ذکر شد از رجحان و استحباب معالجه آن در غیر صورت اخیره و وجوب آن در صورت اخیره عین صواب است و مخالفی از اصحاب ما _ضوان الله علیهم اجمعین_ نیز به نظر نرسید. و لکن انه سبحانه و رسوله و امناؤه اعلم بالصواب. تمام شد این رساله در ساعت پنجم از شب دوشنبه بیست و سوم ماه جمادی الثانی من شهور ۱۲۴۳ (قمری). الحمد لله اولا و آخرا و ظاهرا و باطنا و الصلاة والسلام علی رسوله و اوصیائه.
منبع: انفال/سوره۸، آیه۱۱ · الکافی، ج۲، ص۳۰۲ · الکافی، ج۲، ص۳۰۳
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.