شرور و تفاوت‌ها: شبهه وجود شر و قدرت الهی

فیلسوفی، وجود شر در جهان طبیعت را با قدرت گسترده الهی از یک سوی، و خیر محض و خیرخواه بودن خداوند از سوی دیگر، ناسازگار دانسته و گفته است: مساله شر در ساده‌ترین صورتش چنین است: ۱. خداوند قادر مطلق است. ۲. خداوند خیر (خیرخواه) محض است. ۳. با این حال شر وجود دارد. این سه قضیه با اینکه اجزای اصلی بیشتر نظریات کلامی را تشکیل می‌دهند متناقضند، چنان که اگر دو تای آنها صادق باشد سومی، قضیه کاذب خواهد بود... سپس در توضیح تناقض میان آنها گفته است: الف. خیر نقطه مقابل شر است به طوری که فرد خیرخواه حتی المقدور شر را از میان بر می‌دارد. ب. توانایی‌های قادر مطلق را هیچ حد و مرزی نیست. لازمه دو مقدمه مذکور این است که اگر کسی خیر (خیرخواه) محض باشد و هم قادر مطلق، شر را به کلی از بین می‌برد، از این روی دو قضیه «قادر مطلق وجود دارد» و «شر وجود دارد» متناقض است. ۵. ۱ - منشأ شبهه منشا این شبهه نادیده گرفتن یک اصل عقلی و فطری است، و آن این که بحث درباره قدرت و عجز فاعل، و خیر یا شریر بودن او متفرع بر این است که مورد ذاتا وقوعا ممکن باشد و امتناع ذاتی یا وقوعی در کار نباشد، زیرا در غیر این صورت مشکل در جانب قابل است نه فاعل، اگر این اصل عقلی را نادیده بگیریم شبهه به باب شر اختصاص نخواهد داشت، بلکه در همه مواردی که امتناع صادق است مانند اجتماع نقیضین، ارتفاع نقیضین، سلب شیء از نفس، چهار ضلع داشتن دائره و... در مقایسه با اصل قدرت مطلقه الهی مطرح خواهد شد. بحث در شرور عالم طبیعت نیز همین گونه است، موجود مادی که ملازم با امکان ، استعداد و تدریج است، خالی از شر نخواهد بود ـ چنان که قبلا توضیح داده شد ـ امر چنین موجودی دائر میان وجود و عدم است، و فرض وجود خالی از شر، فرض دو امر متناقض است. اگر موجودی امکان داشتن و نداشتن کمال را نداشته باشد، مادی نخواهد بود. اگر این جهان این خاصه را نداشت که هر یک از اجزاء آن قابل تبدیل به دیگری است، و با اجتماع شرایط، منافع وجودی خود را می‌یابد و بی آن تهی دست و بدبخت می‌ماند، اساسا جهان ماده نبود». یادآور شویم، آن حضرت در پاسخ سؤال مزبور چنین فرمود: «ان الله تبارک وتعالی لاینسب الی العجز، و الذی سالتنی لایکون». یادآور می‌شویم، عبارت «حتی المقدور» در کلام مکی (بند الف) نادرست است، عبارت صحیح «حتی الامکان» است، یعنی فاعلی که خیر محض است، تا آن جا که رفع شر امکان داشته باشد و مستلزم محال نباشد، آن را رفع خواهد کرد، بدیهی است، بر این قضیه هیچ اشکالی وارد نیست. منبع: جی. ال. مکی. فیلسوف انگلیسی (متوفای ۱۹۸۱ میلادی) در مقاله شر و قدرت مطلقه، شماره ۳، ترجمه محمد رضا صالح نژاد، مجله کیان · اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج۵، ص۱۷۳ · التوحید، باب ۹، روایت ۹، ص۱۳۰