دکترین
شروط رضاع (قواعد فقه): شرائط تحقق رضاع
فقیهان برای تحقق حرمت ، شرایطی مقرر داشته‌اند. ۲.
۱ - مشروعیت حمل طبق این شرط اگر زنی بدون نکاح ، شیر داشته باشد و یا آنکه بدون وجود علقه زوجیت مشروع و از راه آمیزش غیر شرعی شیردار شود، حرمت ایجاد نخواهد شد. دلیل عمده این شرط روایتی از حضرت علی (علیه‌السّلام) است که فرمودند: «لبن الحرام لا یحرّم الحلال» مطابق این شرط، برای تحقق رضاع، زن باید به شکل شرعی ازدواج کرده باشد و علاوه بر آن در اثر داشتن حمل و زاییدن فرزند دارای شیر شده باشد. عده‌ای از فقها نیز معتقدند زن شیردهنده لزوما باید وضع حمل کرده باشد و چنانچه به صرف بارداری شیردار شده باشد نیز رضاع موجب نشر حرمت نمی‌شود، اما گروهی دیگر عقیده دارند، بارداری کافی است.
در اینکه باردار شدن زن باید با مباشرت و از طریق مقاربت اصطلاحی باشد، و یا اینکه این امر از هر طریق که حاصل شود کافی است، میان فقها اختلاف عقیده وجود دارد. برای مثال، امروزه لقاح مصنوعی نیز موجب حمل می‌شود، بدین معنی که نطفه مرد به طریقی غیر از مقاربت و با روش‌های پزشکی در رحم زن قرار می‌گیرد و حمل منعقد می‌شود. پس درست‌تر این است که تکون ولد از نطفه مرد، معیار قرار داده شود، به طوری که ولد به شوهر قانونی منتسب باشد». ایشان برای تثبیت مطلب و دفع ایرادات می‌افزاید: «اگر در عبارات اصحاب امامیه کلمه «وطی» آمده است، بیشتر به اعتبار غلبه است، نه اینکه شرط باشد که حتما و فقط آمیزش و « وطی » صورت گرفته باشد، به طوری که غیر از مورد «وطی» بقیه موارد را خارج سازد».
به این ترتیب استعمال کلمه «وطی» که غالبا در عبارات دیده می‌شود به این علت است که انعقاد نطفه به طور متعارف و معمول از طریق آمیزش اصطلاحی ایجاد می‌شود، ولی این روش، خصوصیتی ندارد و حصری نیست. در نشر حرمت و سببیت تحریم، اینکه زن شیر دهنده هنگام رضاع در حباله مرد باشد، مورد شرط قرار نگرفته است، بلکه اگر زن مطلقه باشد یا شوهرش مرده باشد (در زمان بارداری یا بچه شیر دادن) و بچه بعد از طلاق یا مرگ شوهر شیر بخورد، در این حالت هم شیر دادن موجب حرمت است و مانند موردی است که شوهر زنده باشد.
این مساله مبتنی بر اجماع فقها نیز هست. در مورد شیر حاصل از وطی به شبهه مشهور فقها عقیده دارند که وطی به شبهه مانند نکاح صحیح است و آثاری مشابه دارد. بنابراین، رضاع زنی که از وطی به شبهه باردار شده است (در صورت وجود شرایط دیگر) موجب نشر حرمت می‌شود. ۲.
۲ - مکیدن شیر از پستان بر پایه این شرط، اگر بچه با مکیدن، شیر نخورده باشد و برای مثال شیر را در دهانش چکانده باشند و یا با وسیله دیگری- مثل شیشه- به طور غیر مستقیم شیر خورده باشد، حرمت ایجاد نمی‌شود. این حکم مطابق نظریه مشهور فقهاست که گفته‌اند کلمه «ارتضاع» که از باب افتعال است و در نصوص آمده، اقتضای چنین مفهومی را دارد. ۲.
۳ - مدت و مقدار شیر دادن در این شرط، به مقدار شیر خوردن از حیث مدت و دفعات توجه شده است. ب. ت. ب. این شرط، مطلق شیر خوردن مایۀ حرمت نیست، بلکه باید خوردن شیر به مدت یک شبانه‌روز و یا ۱۵ مرتبه متوالی انجام گیرد. مفاد این شرط نیز مطابق با نظریه مشهور فقهاست و حتی در مورد آن، دعوی اجماع شده است. به علاوه، نصوص متواتر نیز اعتبار این شرط را تایید می‌کند. علی رغم اجماع مذکور، در مورد اندازه شیر خوردن و معیار تعیین آن بین فقها سه نظریه وجود دارد:
الف) معیار اثر، ب) معیار مدت، ج) معیار دفعات.
معیار اثر: منظور این است که شیر باید به مقداری باشد که باعث ایجاد گوشت در بدن طفل شود و استخوانش نیز به واسطه آن محکم شود. مستند این مطلب علاوه بر اجماع، روایت معروف نبوی است که مطابق آن: «رضاع با رویش گوشت و محکم شدن استخوان حاصل می‌شود». معیار مدت: طبق این ملاک چنانچه طفلی یک شبانه‌روز کامل از پستان دایه‌ای شیر بخورد، مشمول حکم رضاع خواهد شد. به علاوه در مدت یک شبانه‌روز کامل، غذای طفل باید فقط از طریق شیر دایه تامین شود و در این مدت غذای دیگری، از جمله مکمل‌های غذایی متداول که به طفل خورانده می‌شود، به او داده نشود.
البته دادن آب برای رفع تشنگی و یا دارو برای بهبود اشکالی ندارد. معیار دفعات: برای جریان یافتن حکم رضاع، طفل باید ۱۵ بار کامل از شیر دایه بخورد. البته در مورد دفعه‌های شیر خوردن بین فقها اختلاف عقیده وجود دارد. او برای اثبات نظریه خود به عمومات و سنت و همچنین چند حدیث استناد کرده است. حضرت (علیه‌السّلام) نیز فرموده است: «قلیله و کثیره حرام» به این معنی که شیر خوردن، چه کم و چه زیاد، موجب حرمت است. در مقابل، بیشتر متقدمان، مقدار دفعات شیر خوردن را که موجب حرمت می‌شود، ۱۰ بار ذکر کرده‌اند.
روایت‌های بسیاری نیز به این مضمون نقل شده است. مطابق نظریه سوم که بین فقهای متاخر مقبولیت و شهرت بیشتری دارد، دفعات شیر خوردن باید ۱۵ بار باشد. مستند این نظریه، صحیحه علی بن رئاب و موثقه زیاد بن سوقه و عبید بن زراره است که به صراحت بر این امر دلالت دارد که پانزده مرتبه شیر خوردن متوالی، موجب حرمت می‌شود. درباره معیار دفعات شیر خوردن، بیان چند مورد ضروری است:
الف) میزان شیر (رضعات) باید کامل باشد. منظور از شیر کامل این است که طفل از خوردن شیر مادر سیر شود و پستان او را رها کند.
پس چنانچه قبل از این امر، از شیر خوردن طفل جلوگیری شود، حرمت ایجاد نمی‌شود، حتی اگر جمع دفعه‌های ناقص شیر خوردن، به ۱۵ بار برسد. همچنین جمع کردن چند بار شیر خوردن ناقص و احتساب آن به عنوان یک یا چند دفعۀ کامل شیر خوردن نیز درست نیست. البته اگر در حین شیر خوردن، طفل پستان مادر را به فرض برای نفس کشیدن رها کند، اشکالی ندارد، زیرا منظور این است که این امر توسط دیگری، اعم از مادر رضاعی و یا دیگران، صورت نگیرد.
ب) دفعه‌های شیر خوردن باید پیوسته و متوالی باشد و نباید بین آنها غذای دیگر و یا شیر زن دیگری به طفل داده شود. در مورد شرط توالی، اختلافی بین فقها نیست. البته به عقیدۀ بسیاری از فقها، فقط شیر خوردن از زن دیگر باعث اختلال در توالی است و تغذیه از خوردنی‌ها و نوشیدنی‌های دیگر اشکالی ندارد. ۲.
۵ - اتحاد زن و شوهر به موجب این شرط، اولا طفل باید همۀ پانزده دفعه را فقط از یک زن شیر بخورد و بنابراین، هرگاه مردی دو زن داشته باشد و طفل مرتضع از یک زن ۷ بار و از دیگری ۸ دفعه شیر بخورد، حرمت ایجاد نمی‌شود و یا اگر از یک شبانه روز کامل شیر خوردن که ملاک زمانی حرمت است، برای مثال از یک زن یک روز و از دیگری یک شب شیر بخورد(به طوری که در مجموع یک شبانه روز کامل بشود) نیز حرمت به وجود نمی‌آید. ثانیا در ۱۵ دفعه شیر خوردن کامل و یا یک شبانه‌روز شیر خوردن، شیر باید متعلق به یک مرد (فحل) باشد.
بنابراین، اگر طفل شیرخوار در قسمتی از مدت یک شبانه‌روز کامل یا در بعضی از دفعات شیر خوردن، شیر متعلق به شوهر دیگری را بخورد، احکام رضاع جاری نمی‌شود و این امر باعث حرمت و مانعیت نکاح نخواهد شد. مشهور فقها عقیده دارند فحل کسی است که حمل زن و شیر او ناشی از آن شخص باشد، هر چند شخص مزبور در هنگام رضاع، شوهر بالفعل زن شیر دهنده نباشد. وضعیت زن پس از جدایی از شوهر اول (به واسطه طلاق یا فوت او و یا علت‌های دیگر) برای مدتی که شیرش متعلق به شوهر اول است، به ترتیب زیر قابل بررسی است:
۱. زن پس از جدایی از شوهر اول با شخص دیگری ازدواج می‌کند و نزدیکی صورت می‌گیرد ولی باردار نمی‌شود، در حالی که پستانش کما کان شیر دارد. بنابراین، اگر پیش از ازدواج دوم، زن چند دفعه طفل را شیر داده باشد و تعداد آنها را بعد از ازدواج کامل کند و توالی مقرر نیز وجود داشته باشد، ازدواج جدید و حتی نزدیکی با شوهر دوم نیز به ایجاد رابطۀ رضاعی بین شوهر اول و طفل، خدشه‌ای وارد نمی‌کند.
۲. زن پس از ازدواج دوم باردار شود، اما شیر پستان او مانند سابق باشد و تغییر نکند. در این فرض نیز به عقیده بیشتر فقها، شیر منتسب به شوهر قبلی است.
۳. زن پس از ازدواج جدید، باردار شود و شیر پستانش مانند سابق نباشد و تغییری کرده، کم و زیاد شود و یا اینکه شیر او قطع و دوباره دارای شیر شود، به این صورت که نزدیکی و باردار شدن از شوهر جدید، در تغییر شیر مؤثر باشد. در این فرض بین فقها اختلاف عقیده بسیاری به چشم می‌خورد. اما گروه دیگر عقیده دارد که معیار، وضع حمل است و تا حمل متولد نشود، شیر مربوط به شوهر قبلی است و بعد از وضع حمل، به شوهر جدید تعلق دارد.
۴. زن از ازدواج جدید باردار شود و وضع حمل کند، ولی شیر پستانش همچنان باقی باشد. در این صورت در انتساب کودک به شوهر جدید ظاهرا تردیدی وجود ندارد. ب. ت. ب. صورت‌های مذکور، تصور اینکه زنی با شیر متعلق به دو شوهر طفلی را شیر بدهد، به خوبی روشن خواهد شد. ۲.
۶ - زنده بودن زن شیر دهنده مقدار شیری که طفل پس از فوت زن ارتضاع می‌کند، اثری در نشر حرمت و ایجاد قرابت رضاعی ندارد. این حکم، مطابق نظریه بسیاری از فقهای امامیه است. به عقیده این گروه، لفظ « رضاع » در آیه و روایت ، بر حسب تفاهم عرفی، در ارتضاع از زنده ظهور دارد و بنابراین، فقط این نوع ارتضاع موجب حرمت می‌شود، اما چون دلیلی بر ایجاد حرمت از طریق ارتضاع از میت وجود ندارد، این امر تحت اصالة الاباحه باقی می‌ماند که البته این استدلال مخدوش است.
منبع: ج۱۴، ص۳۰۲، کتاب النکاح، باب ۹ از ابواب رضاع، ح۱ · ج۳، ص۲۱ · ج۲، ص۹ · جواهر الکلام، ج۲۹، ص۲۶۷ · جواهر الکلام، ج۲۹، ص۲۶۴ · ج۱۴، ص۲۸۳، باب ۲ ازابواب ما یحرم بالرضاع · ج۱۴، ص۲۸۳، باب ۲ از ابواب رضاع، ح۱ · ج۲۹، ص۲۷۸ · کتاب النکاح، باب ۲ از ابواب رضاع · ج۱، ص۲۷۶ · ج۲، ص۲۵۴ · ج۱۴، ص۲۹۰، کتاب نکاح، باب ۵ از ابواب رضاع، ح۱ · جواهر الکلام، ج۲۹، ص۲۹۶ · ج۲، ص۲۶۶ · القواعد الفقهیة، ج۴، ص۳۳۲
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.