شقاق (فقه): احکام شقاق

۲. ۱ - لزوم انتخاب داور در اختلاف زن و شوهر حکم : هر گاه میان زن و شوهر شقاق پدید آید، به تصریح قرآن کریم، داور و حکمی از خانواده زوج و حَکَمی از خانواده زوجه انتخاب می‌گردد تا به مشکلات و اختلاف بین آن دو رسیدگی کنند؛ با امکان اصلاح ، آن دو را با یکدیگر آشتی دهند و با عدم امکان آن، حکم به جدایی کنند. در اینکه انتخاب حکم واجب است یا مستحب ، اختلاف است. جمعی از فقها قائل به وجوب آن‌اند. در انتخاب کننده نیز اختلاف است که وظیفه حاکم شرع است یا زوجین و یا خانواده آن دو. اکثر فقها تعیین و فرستادن حَکَم را وظیفه حاکم شرع دانسته‌اند. در مقابل، برخی آن را وظیفه زوجین و با خودداری آن دو، وظیفه حاکم دانسته‌اند. از برخی قدما نقل شده که حاکم به زوجین دستور می‌دهد که هر کدام، داوری از خانواده خود برگزیند. بعضی گفته‌اند: زوجین یا خانواده آنان، داور را انتخاب می‌کنند و درصورت امتناع ، نوبت به حاکم می‌رسد. ۲.۱. ۱ - انتخاب داور از باب تحکیم یا توکیل؟ آیا انتخاب و ارسال حَکَم از باب تحکیم است و در نتیجه، عمل به مفاد حکم آنان بر زوجین واجب است؛ هرچند نسبت به اصل انتخاب و نظر داوران ناخشنود باشند، یا از باب توکیل و در نتیجه، داوران تنها در محدوه وکالت خود حق نظر دارند و انتخاب و ارسال آنان نیز منوط به رضایت زوجین است؟ اکثر فقها، بلکه مشهور، قائل به قول نخست اند؛ بلکه بر آن ادعای اجماع شده است. بنابر قول به توکیلی بودن انتخاب حَکَم، باید هر یک از زوجین به داور خود وکالت دهد که از جانب او بر اساس مصلحت موکل ؛ اعم از آشتی یا جدایی به عوض و یا بدون عوض، داوری نماید؛ لیکن بنابر قول به تحکیم، حاکم داوران را انتخاب کرده و بدون آنکه رضایت زوجین را بخواهد از داوران می‌خواهد هرگونه مصلحت دیدند عمل کنند. برخی گفته‌اند: اختلاف در تحکیم یا توکیل بودن در صورتی است که انتخاب حَکَم توسط حاکم باشد؛ اما اگر انتخاب حَکَم توسط زوجین یا خانواده آنان صورت گیرد، شکی در توکیلی بودن آن نیست. لیکن برخی گفته‌اند: انتخاب و ارسال حَکَم از باب تحکیم است؛ انتخاب کننده حاکم باشد یا زوجین. ۲.۱. ۲ - حکم انتخاب داور از خانواده زوجین آیا واجب است حَکَم از خانواده زوجین باشد یا از غیر خانواده نیز جایز است؟ برخی قائل به قول نخست شده‌اند؛ لیکن مشهور ، انتخاب داور از خانواده زوجین را واجب ندانسته، بلکه مستحب دانسته‌اند. ۲.۱. ۳ - تعداد داوران چنانچه مصلحت در تعدد داوران برای هر یک از زوجین باشد، داوران متعدد انتخاب می‌شوند. ۲.۱. ۴ - شرائط داوران بلوغ ، عقل ، شایستگی برای داوری و مرد بودن از شرایط داوران است. برخی، اسلام را نیز شرط دانسته‌اند؛ لیکن برخی دیگر، اسلام را تنها در فرض مسلمان بودن زوجین شرط دانسته‌اند. آیا آزاد بودن ( برده نبودن ) و عدالت نیز شرط است یا نه؟ مسئله اختلافی است. بعضی گفته‌اند: اگر انتخاب داوران از باب تحکیم باشد، آن دو، شرط اند و اگر از باب توکیل باشد، شرط نیستند. ۲.۱. ۵ - وظائف داوران بر داوران واجب است در بررسی وضعیت زوجین و علل و عوامل پیدایی شقاق و نیز برقراری آشتی و ا یجاد الفت میان آن دو، همه تلاش خ. ر. ب. کار برده، در این راه از هیچ کوششی دریغ نورزند. در این راستا سزاوار است حَکَم مرد با وی و حکم زن با او خلوت کرده و با دقت ، دیدگاهها و خواسته‌های آن دو را بشنوند و سپس دو داور در نشستی مشترک ، یافته‌های خود را شفاف و بدون پنهان کاری به یکدیگر منتقل کنند و در نهایت تصمیمی درست و منطقی اتخاذ نمایند؛ چنان که سزاوار است وجهه همّت و تلاش خود را اصلاح و آشتی دادن میان آن دو قرار دهند تا خداوند آنان را در انجام دادن مأموریتشان موفق بدارد. ۲.۱. ۶ - قلمرو اختیارات داوران بدون شک، درصورت توافق داوران بر آشتی میان زوجین، آن را انجام می‌دهند؛ لیکن در فرض توافق بر جدایی آیا می‌توانند بدون اجازه زوج ، طلاق را به اجرا گذارند یا اجرایی کردن طلاق منوط به اجازه زوج است؟ اختلاف م. ب.. مشهور قائل به قول دوم اند. بنابر این قول، اگر نظر داوران بر طلاق خلع قرار گیرد، داور زوجه جهت بذل عوض در طلاق باید از او اجازه بگیرد. البته اگر داوران از ابتدا با زوجین شرط کرده باشند که به هر تصمیمی رسیدند؛ چه سازش و چه جدایی، آن را اجرا کنند و آنان پذیرفته باشند، نیازی به اجازه زوجین نیست و داوران می‌توانند بدون اجازه مجدد، طلاق را اجرا کنند. هرگاه داوران چیزی را بر زوجین شرط کنند، در صورتی که شرط مشروع و مباح باشد، لازم الوفاء خواهد بود؛ هرچند زوجین بدان راضی نباشند، مانند آنکه شرط کنند زوج، زوجه را در فلان شهر سکنی‌ دهد یا محل سکونت او را از هوویش جدا سازد یا بر زوجه شرط کنند که مطالبه مهر خود را- که زمانش فرارسیده- تا فلان تاریخ به تأخیر اندازد. اما اگر شرط غیر مشروع باشد، از قبیل ازدواج نکردن زوج با زنی دیگر، شرط باطل خواهد بود. ۲.۱. ۷ - تکلیف در صورت اختلاف داوران چنانچه داوران در حل مشکل زوجین اتفاق نظر پیدا نکنند و نظر هر کدام خلاف نظر دیگری باشد، حکم هیچ یک نافذ نخواهد بود و حاکم شرع داوران دیگری را انتخاب و ارسال می‌کند تا بر یک امر اتفاق نظر پیدا کنند. ۲.۱. ۸ - حکم داوران بر زوجین غائب هرگاه زوجین یا یکی از آن دو، پس از انتخاب و ارسال داوران، غایب شوند، مانند آنکه به مسافرت بروند، آیا حکم داوران بر غایب نافذ است یا نه، اختلاف م. ب.. منبع: تحریر الأحکام ج۳، ص۵۹۸ · کتاب السرائر ج۲، ص۷۳۰ · المبسوط ج۴، ص۳۳۹-۳۴۰ · المختصر النافع، ص۱۹۱ · مسالک الأفهام ج۸، ص۳۶۵ · کشف اللثام ج۷، ص۵۲۱ · مسالک الأفهام ج۸، ص۳۶۶-۳۶۷ · کشف اللثام ج۷، ص۵۲۲ · ریاض المسائل ج۱۰، ص۴۸۱ · المبسوط ج۴، ص۳۴۰ · الحدائق الناضرة ج۲۴، ص۶۳۰ · التنقیح الرائع ج۳، ص۲۵۸ · تحریر الوسیلة ج۲، ص۳۰۷ · مسالک الأفهام ج۸، ص۳۶۷ · جواهر الکلام ج۳۱، ص۲۱۵ · جواهرالکلام ج۳۱، ص۲۱۵ · الأنوار اللوامع ج۱۰ قسم ۱، ص۱۳۰ · مختلف الشیعة ج۷، ص۴۰۵ · مسالک الأفهام ج۸، ص۳۶۷-۳۶۸ · وسیلة النجاة، ص۷۵۶-۷۵۷ · جواهر الکلام ج۳۱، ص۲۱۹-۲۲۰ · التنقیح الرائع ج۳، ص۲۶۰ · مسالک الأفهام ج۸، ص۳۷۰