شهادت (فقه): مستندشهادت

سخن از مستند شهادت یا به شهادت شاهد بر می‌گردد که در چه صورتی عنوان شاهد بر آن صادق است و به این عنوان می‌تواند شهادت دهد و یا به حاکم شرع که چه نوع شهادتی می‌تواند مستند حکم وی گردد. ۸. ۱ - مستند شهادت برای شاهد مستندات شهادت که شاهد با استناد به آنها می‌تواند شهادت دهد، عبارتند از: ۸.۱. ۱ - علم قطعی به نظر بسیاری از فقها، علمی که بر پایه آن شهادت داده می‌شود، باید از راه حواس ظاهر حاصل گردد. بنابر این، در شهادت بر افعال، از قبیل غصب ، سرقت ، قتل ، ولادت و زنا ، مشاهده آنها توسط شاهد، و در شهادت بر گفتار ، همچون عقود ، ایقاعات و قذف ، شنیدن اقوال توسط شاهد، شرط پذیرش شهادت او است. آیا علم قطعی به دست آمده از غیر راه حواس، مانند تواتر یا خبری که قراین قطعی بر درستی آن وجود دارد، می‌تواند مستند شهادت شاهد قرار گیرد و او بر اساس آن شهادت دهد یا نه؟ مسئله اختلافی است. بنابر قول نخست، آیا باید علم از راههای عادی، همچون تواتر به دست آید یا علم قطعی مطلقا می‌تواند مستند شهادت قرار گیرد، هرچند از راههای غیر عادی، چون جفر و رمل حاصل شده باشد؟ به تصریح برخی، جواز شهادت بر پایه علمِ حاصل از راه غیر عادی محل اشکال است. ۸.۱. ۲ - استفاضه از استفاضه به شیاع و تسامع نیز تعبیر می‌شود. مراد از آن، مشهور بودن امری همچون نسب (فلانی فرزند یا پدر فلانی) و وقف (فلان ملک وقف است) میان مردم م. ب.. فقها استفاضه را از مستندات شهادت- که شاهد بر پایه آن می‌تواند شهادت دهد- بر مرده‌اند؛ لیکن در استفاضه، دیدگاهها از دو جهت مختلف است: یکی از جهت اموری که با استفاضه ثابت و شهادت مبتنی بر آن پذیرفته می‌شود و دیگری از جهت اعتبار علم حاصل از استفاضه در جواز شهادت به آن. دیدگاهها از جهت نخست: ۱. نسب؛ برخی با استفاضه تنها نسب را قابل اثبات دانسته و شهادت مبتنی بر آن را پذیرفته‌اند. ۲. نسب، به اضافه مرگ و ملک مطلق (سه مورد). ۳. نسب، ملک مطلق، وقف و زوجیت (چهار مورد). ۴. چهار مورد پیشین به اضافه ولاء و عتق به قولی، یا عتق، ولایت قاضی و مرگ با حذف زوجیت به قولی دیگر (شش مورد). ۵. همان به استثنای ولاء به اضافه مرگ و ولایت برای قاضی (هفت مورد). ۶. همان به اضافه ولاء (هشت مورد). ۷. همان به استثنای ولایت قاضی و به اضافه بردگی و عدالت (نه مورد). ۸. هر موردی که غالباً مشاهده در آن امکان پذیر نباشد. بنابر این قول، مورد استفاضه به اموری خاص منحصر نیست. بر جواز شهادت به نسب بر پایه استفاضه ادعای اجماع شده است؛ چنان که قول پنجم مشهور میان فقها است. البته بنابر قول به کفایت علم حاصل از غیر راه حواس ظاهری، همچون تواتر و استفاضه، استفاضه علم آور حجت است و شخص می‌تواند بر اساس آن شهادت دهد. در این صورت حجیت استفاضه منحصر به مواردی خاص یا به صورت عدم امکان غالبىِ مشاهده در موردی، نخواهد بود. دیدگاهها از جهت دوم: در اینکه جواز شهادت بر پایه استفاضه مشروط به علم آور بودن آن است یا افاده ظن نزدیک به علم (اطمینان عرفی و عادی) و یا حتی افاده مطلق ظن کفایت می‌کند، سه دیدگاه وجود دارد. کیفیت شهادت بر پایه استفاضه: شاهدی که به استناد استفاضه بر ملکیت شهادت می‌دهد، نمی‌تواند به سبب آن شهادت دهد، مگر اینکه سبب نیز از اموری باشد که با استفاضه ثابت می‌شود، مانند ارث؛ از این رو، اگر کسی با استفاضه بشنود که فلان خانه ملک زید است که از پدرش به ارث برده، می‌تواند به ملکیت زید و نیز سبب ملکیت؛ یعنی ارث شهادت دهد؛ اما اگر مفاد استفاضه این باشد که زید این ملک را خریده است، تنها می‌تواند به ملکیت او شهادت دهد؛ زیرا بیع با استفاضه ثابت نمی‌شود. در چنین صورتی، اگر علاوه بر ملکیت به خریدن آن شهادت دهد، شهادت او تنها درباره ملکیت پذیرفته می‌شود. ۸.۱. ۳ - تصرف مالکانه هرگاه کسی در ملکی تصرف مالکانه داشته باشد، مانند آنکه آن را بسازد یا خراب کند، بدون آنکه کسی مزاحم و متعرض او شود، بنابر قول مشهور دیگری می‌تواند بر پایه آن به ملکیت متصرف شهادت دهد، حتی اگر استفاضه‌ای بر مالکیت وی وجود نداشته باشد. ۸.۱. ۴ - ید اگر ملکی تحت سلطه کسی باشد، بدون شک شهادت به ثبوت ید او بر آن ملک پذیرفته است؛ لیکن آیا شاهد می‌تواند در این صورت به مطلق ملک (بدون ذکر سبب آن) شهادت دهد یا نه؟ مسئله اختلافی است. قول نخست، به اکثر متأخران، بلکه مشهور نسبت داده شده است. ۸.۱. ۵ - خط شهادت فرد بر پایه خط و امضای پیشین خود، در صورت عدم یادآوری اصل واقعه، جایز و پذیرفته نیست؛ هرچند مطمئن باشد که فریبی در کار نیست، مگر آنکه فرد عادل دیگری نیز به آن واقعه شهادت دهد و مدعی نیز ثقه و مطمئن باشد، که در این صورت به گفته گروهی از فقها، شهادت مبتنی بر خط و امضای خود صحیح و پذیرفته خواهد بود. این قول به مشهور قدما نیز نسبت داده شده است. در مقابل، برخی قدما و نیز اکثر متأخران، شهادت بر پایه آن را نپذیرفته و آن را جایز ندانسته‌اند. کیفیت شهادت : به تصریح برخی، شاهد باید شهادت را با همان لفظ ادا کند و چنانچه لفظی جز شهادت به کار برد- مانند اینکه بگوید: می‌دانم، یقین دارم یا با آگاهی خبر می‌دهم- پذیرفته نیست. ۸. ۲ - مستند شهادت برای قاضی مراد از آن این است که چه شهادتی برای قاضی معتبر است و وی می‌تواند به استناد آن حکم کند؟ آیا شهادت مطلق ؛ بدون ذکر مستند و سبب آن- اعم از حس، استفاضه، ید، تصرف و مانند آن- برای صدور حکم کفایت می‌کند یا در شهادت شرط است که همراه با مستند و سبب آن باشد تا قاضی ب. ت. ب. آن و بررسی جوانب آن حکم صادر نماید؟ برخی به احتمال دوم تصریح کرده‌اند. منبع: إرشاد الأذهان، ج۲، ص۱۶۱ · تحریر الوسیلة، ج۲، ص۴۴۵ · تحریر الأحکام، ج۵، ص۲۶۲ · مستند الشیعة، ج۱۸، ص۳۳۷ · المختصر النافع، ص۲۸۱ · الخلاف، ج۶، ص۲۶۵ · کفایة الأحکام، ج۲، ص۷۶۴ · قواعد الأحکام، ج۳، ص۴۲۰ · ریاض المسائل، ج۱۳، ص۳۴۹-۳۵۰ · مفاتیح الشرائع، ج۳، ص۲۸۷ · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۱۳۳ · الروضة البهیة، ج۳، ص۱۳۵ · الروضة البهیة، ج۳، ص۱۳۶ · تحریر الأحکام، ج۵، ص۲۶۳-۲۶۴ · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۱۴۰ · مسالک الأفهام، ج۱۴، ص۲۳۴-۲۳۶ · النهایة، ص۳۲۹-۳۳۰ · ریاض المسائل، ج۱۳، ص۳۷۷ · مستند الشیعة، ج۱۸، ص۳۴۷-۳۴۹ · الدروس الشرعیة، ج۲، ص۱۳۵ · مستند الشیعة، ج۱۸، ص۳۵۴