در دوران صفویه مهاجرت علمایی از جبل عامل به خراسان و شهر مشهد مثل؛ در دوران قاجار نیز به توسعه و تقویت حوزه علمیه مشهد رسیدگی میشد. حوزه علمیه مشهد در جنبشهای اجتماعی مثل؛ ۹.
۱ - دوره اول دوره اول حوزه علمیه مشهد خاص این شهر نیست، بلکه به خراسان بزرگ اختصاص دارد. چرا که این دوره عصر حضور امام رضا (علیهالسّلام) را دربر می گیرد و امام تنها در یک شهر ساکن نبودند بلکه از مدینه تا خراسان در طی عبور از شهرهای مختلف به نشر معارف علوی اهتمام داشتند و [[|حدیث سلسلة الذهب]] که در نیشابور ایراد شد یکی از آن موارد است. عصر رضوی برابر با نهضت ترجمه بود و این مساله باعث رویارویی دو نوع اندیشه متضاد شد که امام رضا (علیهالسّلام) در مکتب توحیدی خویش با مباحث کلامی به آن پاسخ می فرمود. از جلمه مواردی که به دست ما رسیده است عناوین ذیل است:
۱- مقابله با تشبیه و تجسیم خداوند
۲- توصیف صفات الهی
۳- مقابله با اندیشه رؤیت خداوند
۴- مساله بداء و ... که این همه مناظرات و احتجاجات امام تدوین و شرح شده و دیدگاه اسلام را در مبحث الهیات بیان داشته است. ۹.
۲ - دوره دوم پس از شهادت هشتمین پیشوای شیعیان در ایران، ایشان در قریهای از قراء توس به نام «سناباد» مدفون گردید و شیعه از آن پس این نقطه را مرکز علمی فرهنگی خویش قرار داد و با ایجاد حلقات درس در کنار تربت آن امام بر رونق منطقه افزوده گشت. لیکن اوضاع آشفته این دوره با روی کار بودن دولتهای سنی مذهب و رجال سختگیر آنها مانند خواجه نظام الملک و وجود جنگها و حملات وحشیانه تیموریان و مغولان ، باعث رکود علمی در این حوزه گردیده است. مدارسی که در این دوره در مشهدالرضا (علیهالسّلام) وجود داشت عبارت بودند از:
۱- مدرسه مشهد امام رضا (علیهالسّلام)
۲- مدرسه بالاسر ۳- مدرسه پریزاد ۴- مدرسه دو در
۵- مدرسه امیر سیدی. ۹.
۳ - دوره سوم این دوره از قرن دهم تا سیزدهم را شامل می گردد. «گویا در قرن دهم با وجود توجه فراوانی که به مشهد از جنبه مذهبی می شد، حوزه علمیه این شهر چندان رونق نداشته و علمای معروف در آن حوزه به تدریس اشتغال نداشتهاند و شاید به همین جهت بوده که مدارس علمی آن از دو یا سه مدرسه قدیمی تجاوز نمیکرد و مدرسه جدیدی در آن بنیاد نشده است. علمای معروف مشهد در این قرن، یکی « ملاعبدالله شوشتری » (متوفی ۹۹۷ق.) است که به دست ازبکان در هرات به قتل رسیده و دیگری «مولانا محمد رستمداری » (متوفی اوایل قرن یازدهم) که نامهاش به علمای ازبک به تفصیل در مجالس المؤمنین و مطلع الشمس نقل شده و گواه دانش و قدرت علمی اوست. در قرن یازدهم وضع حوزه تفاوت زیادی یافته و علما و مدرسان معروف در آن به تدریس مشغول شده اند. مدارس متعددی بنا شده و طلاب و محصلین برای استفاده از هر سو گرد آمده اند. در حقیقت قرن یازدهم را می توان مبدا اهمیت و عظمت حوزه علمی مشهد دانست. ۹.
۴ - دوره چهارم این دوره دو قرن چهاردهم و پانزدهم قمری را شامل می گردد. در این دوره حوزه علمیه مشهد در علوم عقلی و ادبی پیشرو تمامی حوزه های علمیه شیعه بوده است. هرچند فقه و اصول در حوزه نجف از رونق بیشتری برخوردار بوده و طلاب برای آموزش سطوح عالی و اخذ اجتهاد راهی حوزه نجف اشرف می شده اند. از دیگر مسائلی که در این دوره پیش آمد، تاسیس حوزه علمیه قم در سال ۱۳۴۰ ق. است که باعث تحت الشعاع قرار گرفتن حوزه علمیه مشهد گردید. این دوره مقارن با نهضت اسلامی تنباکو ، انقلاب مشروطیت ، قیام گوهرشاد و انقلاب اسلامی است. در حقیقت نام گوهرشاد از حوزه علمیه مشهد برخاسته است. رهبری این قیام اسلامی را مراجع تقلید مشهد بر عهده داشتند. از این رو وی نیز به یزد تبعید گردید. چرا که حوزه علمیه مشهد پیش از آنکه حوزهای فقهی و اصولی شناخته شود، حوزه ای فلسفی بود که با بنیانگذاری مکتب ضد فلسفه، حوزه مشهد از این فضیلت نیز بی بهره شد. تا اینکه ایشان به سال ۱۳۷۳ ق. به منظور زیارت به مشهد الرضا (علیهالسّلام) آمدند و خواهش علمای حوزه مشهد را پذیرفته با تدریس خویش به حوزه مشهد رونق بخشیدند.
منبع: طبقات اعلام الشیعه، ج۲، ص۲۱۶-۲۱۷ · تاریخ مدارس ایران، ص۲۰۴-۲۰۹ · رهبر معظم انقلاب اسلامی، گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه مشهد، ص۱۵- ۱۶
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
