صحت وضعی (قواعد فقه): دلایل اصل صحت به مفهوم وضعی

دلایل اصل صحت به مفهوم وضعی بدین شرح است: ۲. ۱ - اجماع با تتبع در آثار فقها در می‌یابیم که در پذیرش این اصل اتفاق نظر وجود دارد و این خود حاکی از اجماع بر اعتبار اصل مذکور است. ولی ب. ت. ب. این که اجماع ارزش استقلالی ندارد و فقط اگر کاشف از قول و فعل و تقریر معصوم (علیه‌السّلام) باشد حجت است، چنانچه برای اجماع مستند دیگری موجود باشد، چنین کاشفیتی نخواهد داشت. ۲. ۲ - بنای عقلا شاید عمده‌ترین دلیل در مورد اصل صحت، بنای عقلا باشد. روش عقلا در همه کشورها و جوامع و در تمام اعصار و ادیان مختلف این بوده و هست که اعمال دیگران را حمل بر صحت می‌کنند تا خلاف آن ثابت شود. چون این روش در شریعت اسلام نیز جاری بوده و مورد ردع و نفی شارع واقع نشده، نتیجه می‌گیریم که بنای عقلا از جمله دلایل اصل صحت است. نظام زندگی روزمره عقلایی بر اجرای اصل صحت مبتنی است؛ زیرا در غیر این صورت، امور مردم دچار اختلال شدید می‌شود و هرج و مرج بر جامعه حاکم می‌گردد که این تالی فاسد، بی‌تردید عقلا محکوم است. • آثار اجتماعی و عملی اصل مذکور در زندگی مردم دارای آثار عملی است و کلیه روابط معاملاتی و عبادی مردم را شامل می‌شود. در مباحث گذشته دیدیم که حضرت صادق (علیه‌السّلام) فرمود اگر قاعده ید حاکم نباشد برای مسلمانان بازاری باقی نمی‌ماند. کاربرد و اهمیت اصل صحت در زندگی روزانه مسلمین به مراتب بیشتر از قاعده ید است؛ زیرا در واقع اعتبار و صحت ید ، یکی از وجوه و مظاهر اصل صحت است. اگر اصل صحت را جاری ندانیم لازم است مثلا: در مراسم عبادی روزانه، با شک صحت در قرائت امام جماعت ، از اقتدا به او خودداری کنیم مثلا: هنگام خرید گوشت از بازار با تحقیق در مقدمات تهیه گوشت بخواهیم احراز کنیم که آیا ذبح به صورت شرعی واقع شده است یا نه؟ ولی شارع مقدس این مقدار تکلیف شاق را‌ بر مکلفان مقرر نداشته است. بنابراین، طبق موازین عقلایی و منطقی و برای جلوگیری از اختلال در نظام حیات اجتماعی و اقتصادی روزمره مردم، اصل صحت مطابق منطق عقلایی امری است معتبر که فقدان آن باعث هرج و مرج می‌گردد. ۲. ۳ - ظهور حال مسلمان دلیل دیگری که می‌توان آن را به عنوان یک دلیل مستقل شمرد این است که ظهور حال مسلمان چنین اقتضا می‌کند که به علت پایبندی به مقررات اسلامی، مرتکب عمل خلاف شرع نمی‌شود و بنابراین، اعمال وی را باید حمل بر صحت کنیم. همان گونه که در معنای اول اصل صحت گفته شد، فطرت هر انسان، پاک و درست است و این موضوع در فرد مسلمان و متدین به آیین مقدس اسلام بیشتر متجلی می‌گردد. ظاهر حال یک مسلمان اقتضا دارد که کار خلاف شرع و غیر مجاز انجام ندهد. همچنین اعمال و رفتار مسلمان تابع ضوابط و مقرراتی است و اصل بر این است که هر عملی که انجام می‌دهد مطابق مقررات و ضوابط مذکور است. البته این استدلال با سیره مسلمین که مورد استناد بعضی قرار گرفته و بنای عقلا فرق دارد. آنچه در سیره گفتیم این بود که عقلا در برخورد با رفتار دیگران، اصل را بر صحت و جواز می‌گذارند؛ ولی در اینجا فرض این است که مسلمان تابع ضوابط و مقررات شرعی است و خلاف آن را مرتکب نمی‌شود. مثلا: اگر با موردی از نکاح یا بیع مواجه شویم و تردید شود که آیا در نکاح و بیع مذکور شرایط صحت عقد از قبیل رضایت متعاملین و قصد و اراده و اختیار آن‌ها و صیغه‌های مربوط به صحت عقود مذکور واقع شده است یا نه، بنابر اصل فوق الذکر، اعمال و معاملات انجام یافته باید صحیح تلقی گردد؛ زیرا در مورد اعمال شخص مسلمان، به دلیل مسلمانی، اصل این است که پایبند به مقررات اسلامی است. منبع: منیة الطالب، ج۴، ص۲۴۴ · رسائل، ص۴۱۶ · القواعد الفقهیه، ج۱، ص۲۳۹