دکترین
ضرورت اعجاز قرآن: آیات اعجاز و تحدی مخالفان
در قرآن آن جا که از « تحدی » و «اعجاز» سخن به میان میآید، با جمله «وان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتوا بسورة من مثله... و اگر در آنچه بر بنده خود نازل کردهایم شک دارید پس اگر راست میگویید سورهای مانند آن بیاورید...»، آغاز میشود. همچنین آیات دیگر که حالت شک و تردید یا به عبارت روشن تر حالت تشکیک مشرکان و منافقان و مقابله کنندگان با قرآن و اسلام را در نظر میگیرد. «ام یقولون تقوله بل لا یؤمنون • فلیاتوا بحدیث مثله ان کانوا صادقین یا میگویند آن را بربافته (نه) بلکه باور ندارند • پس اگر راست میگویند سخنی مثل آن بیاورند».
«ام یقولون افتراه قل فاتوا بعشر سور مثله... یا میگویند این (قرآن) را به دروغ ساخته است بگو اگر راست میگویید ده سوره برساخته شده مانند آن بیاورید...» «ام یقولون افتراه قل فاتوا بسورة مثله... یا میگویند آن را به دروغ ساخته است بگو اگر راست میگویید سورهای مانند آن بیاورید...» لذا مخاطبین به این گونه هم آوردی خواهی (تحدی)، تنها کسانیاند که گفتهاند: «واذا تتلی علیهم آیاتنا قالوا قد سمعنا لو نشاء لقلنا مثل هذا ان هذا الا اساطیر الاولین و چون آیات ما بر آنان خوانده شود میگویند به خوبی شنیدیم اگر میخواستیم قطعا ما نیز همانند این را میگفتیم این جز افسانههای پیشینیان نیست».
«فقال ان هذا الا سحر یؤثر و گفت این (قرآن) جز سحری که (به برخی) آموختهاند نیست». «ولقد نعلم انهم یقولون انما یعلمه بشر... و نیک میدانیم که آنان میگویند جز این نیست که بشری به او میآموزد...» «... قالوا ما انزل الله علی بشر من شیء... . ... گفتند خدا چیزی بر بشری نازل نکرده...» این گونه سخنان هرگز از کسانی که به راستی، ایمان آوردند و از همان آغاز دعوت آن را پذیرفتند، صادر نگشته و هرگز این گونه تحدیها و همآورد خواهیها به آنان متوجه نبوده است، زیرا نیازی نبوده و اینان با فطرتی پاک و سرشتی ناآلوده به سراغ دعوت حق آمدند و آن را یافته و پذیرفتند.
اساسا کسانی از پیامبر اسلام و دیگر پیامبران درخواست معجزه میکردند که خواهان ایجاد شبهه و حالت تردید در درون مردم بودهاند. «... قال الذین لا یرجون لقاءنا ائت بقرآن غیر هذا او بدله... . ... میگویند قرآن دیگری جز این بیاور یا آن را عوض کن...» ۵.
۱ - آیات سوره اسراء «وقالوا لن نؤمن لک حتی تفجر لنا من الارض ینبوعا • او تکون لک جنة من نخیل وعنب فتفجر الانهار خلالها تفجیرا • او تسقط السماء کما زعمت علینا کسفا او تاتی بالله والملائکة قبیلا • او یکون لک بیت من زخرف او ترقی فی السماء ولن نؤمن لرقیک حتی تنزل علینا کتابا نقرؤه قل سبحان ربی هل کنت الا بشرا رسولا. و گفتند تا از زمین چشمهای برای ما نجوشانی هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد • یا (باید) برای تو باغی از درختان خرما و انگور باشد و آشکارا از میان آنها جویبارها روان سازی • یا چنانکه ادعا میکنی آسمان را پاره پاره بر (سر) ما فرو اندازی یا خدا و فرشتگان را در برابر (ما حاضر) آوری • یا برای تو خانهای از طلا (کاری) باشد یا به آسمان بالا روی و به بالا رفتن تو (هم) اطمینان نخواهیم داشت تا بر ما کتابی نازل کنی که آن را بخوانیم بگو پاک است پروردگار من آیا (من) جز بشری فرستاده هستم.» ۵.
۲ - دستور خداوند به موسی حضرت موسی علیهالسّلام با آن که عصا و ید بیضاء همراه داشت، آن را موقعی ارائه دادکه با انکار فرعونیان و مقابله قبطیان قرار گرفت و از او برای اثبات نبوت خویش دلیل و نشانه خواستند. خداوند به موسی و هارون دستور میدهد: «فاتیا فرعون فقولا انا رسول رب العالمین، نزد فرعون رفته به او بگویید: ما پیامبران پروردگارجهانیانیم». فرعون به آنان گفت: «وما رب العالمین، پروردگار جهانیان چیست؟». موسی گفت: «رب السماوات والارض وما بینهما ان کنتم موقنین، پروردگار آسمانها و زمین و آن چه در میان آن دو میباشد، اگر دارای باور درونی باشید».
یعنی اگر به درون خود بنگری، شاهد صدق این مدعا را در خود مییابی. فرعون از روی تمسخر به اطرافیان خود روی کرده گفت: «الا تستمعون، آیانمی شنوید» که موسی چه مطالب ناباوری را مطرح میسازد؟ موسی روی به آنان کرده و گفت: «ربکم ورب آبائکم الاولین، پروردگار شما و پدران پیشین شما» نه مانند فرعون که دعوی ربوبیت را تنها در این برهه زمانی دارد. آن گاه فرعون با خشم و تمسخر گفت: «ان رسولکم الذی ارسل الیکم لمجنون، پیامبری که به سوی شما فرستاده شده دیوانهای بیش نیست».
موسی گفت: «خدایی را که من میخوانم پروردگار شرق و غرب و آن چه در آن میانه است»، کنایه از آن که ادعای ربوبیت تو صرفا به جهت سلطه بر ملک مصر و رود نیل است و بسی محدود و هرگز با گستره خدایی پروردگار جهان قابل قیاس نیست و هرگز سلطه محدود با سلطه نامحدود قابل قیاس نیست، «قال رب المشرق والمغرب وما بینهما ان کنتم تعقلون» لذا به اندیشیدن دستور میدهد. این پاسخ در مقابل نسبت دیوانگی است که فرعون به موسی داده است. باز هم فرعون در خشم رفت و قاطعانه بدون هیچ دلیل قانع کنندهای گفت: «لئن اتخذت الها غیری لاجعلنک من المسجونین، اگر جز من، خدایی برگزینی تو را از (جمله) زندانیان خواهم ساخت».
موسی با ملایمت گفت: «اولو جئتک بشیء مبین، گر چه برای تو دلیل آشکاری (بر صحت دعوی خویش) بیاورم؟!». فرعون گفت: «فات بها ان کنت من الصادقین، بیاور اگر راست میگویی». آن گاه حضرت موسی، عصا و ید بیضاء را ارائه داد، «فالقی عصاه فاذا هی ثعبان مبین• ونزع یده فاذا هی بیضاء للناظرین». با افکندن عصا و تبدیل آن به ماری عظیم الجثه و هولناک و بیرون آوردن دست از آستین و درخشیدن آن با نور سفیدی خیره کننده، معجزه خود را ارائه داد که در این هنگام فرعون از وحشت آن را سحر خوانده در صدد مقابله بر آمد. ۵.
۳ - بیان قرآن در سوره ابراهیم در سوره ابراهیم به طور عموم تقاضای معجزه را از جانب کسانی یاد آور شده که حالت انکار داشتهاند، همان گونه که درباره پیامبر اسلام یاد آور شدیم. حضرت موسی علیهالسّلام آن جا که با قوم خود و نافرمانیهایی که میکردند روبرو شد به آنان یاد آور میشود: «الم یاتکم نبا الذین من قبلکم قوم نوح وعاد وثمود والذین من بعدهم لا یعلمهم الا الله جاءتهم رسلهم بالبینات فردوا ایدیهم فی افواههم وقالوا انا کفرنا بما ارسلتم به وانا لفی شک مما تدعوننا الیه مریب • قالت رسلهم افی الله شک فاطر السماوات والارض یدعوکم لیغفر لکم من ذنوبکم ویؤخرکم الی اجل مسمی قالوا ان انتم الا بشر مثلنا تریدون ان تصدونا عما کان یعبد آباؤنا فاتونا بسلطان مبین • قالت لهم رسلهم ان نحن الا بشر مثلکم ولکن الله یمن علی من یشاء من عباده وما کان لنا ان ناتیکم بسلطان الا باذن الله وعلی الله فلیتوکل المؤمنون • وما لنا الا نتوکل علی الله وقد هدانا سبلنا..
آیا سرگذشت پیشینیان را نشنیدهاید که پیامبرانشان با دلایلی روشن آمدند، ولی آنان از روی تمسخر خنده وار دست بر دهان نهاده (این حالتی است که برای تمسخر انجام میدهند، مانند آن که خنده شان گرفته دست بر دهن مینهند.) و گفتند: ما به آن چه آوردهاید باور نداریم و در شک و تردید میباشیم • پیامبران به آنان گفتند: مگر درباره صانع متعال جای شکی وجود دارد؟ او شما را میخواند تا مورد مهر خود قرار دهد و فرصتی است که در اختیار شما قرار داده است.
گفتند: شما همانند ما بشر هستید و میخواهید ما را از آن چه پدرانمان میپرستیدند باز دارید، پس دلیل قوی و روشن ارائه دهید که پیامبرید • پیامبران به ایشان گفتند آری ما بشری بیش نیستیم و از خود مایهای نداریم خدای بر ما منت نهاده و اگر او بخواهد هر آینه معجزهای که نشان گر صحت گفتار ما باشد، ارائه خواهیم داد • و به خدا پناه میبریم که راه را به ما نشان داده است...»
منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۳ · طور/سوره۵۲، آیه۳۴-۳۳ · هود/سوره۱۱، آیه۱۳ · یونس/سوره۱۰، آیه۳۸ · انفال/سوره۸، آیه۳۱ · مدثر/سوره۷۴، آیه۲۴ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۰۳ · انعام/سوره۶، آیه۹۱ · یونس/سوره۱۰، آیه۱۵ · اسراء/سوره۱۷، آیه۹۳-۹۰ · شعراء/سوره۲۶، آیه۱۶ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۳ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۴ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۵ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۶ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۷ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۸ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۹ · شعراء/سوره۲۶، آیه۳۰ · شعراء/سوره۲۶، آیه۳۱ · شعراء/سوره۲۶، آیه۳۲- ۳۳ · اعراف/سوره۷، آیه۱۰۹ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۱۲-۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
