ضرورت خودشناسی: دیدگاه معصومان

همه انتظاراتی که از خود‌شناسی داریم تا ما را به خودسازی قادر سازد، در روایات ، مورد توجه قرار قرار گرفته‌اندو معصومین (علیه‌السّلام) این آثار را بر خود‌شناسی مترتب دانسته‌اند. ۷. ۱ - مقصد شناسی مهم‌ترین انتظارات ما از خود‌شناسی، شناخت غایت وجودی انسان بود. پیامبر گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمودند: «من عرف نفسه فقد عرف ربه». خدا‌شناسی در واقع مقصد‌شناسی است و شناخت خداوند و شناخت اینکه انسان می‌تواند به قرب الهی نایل آید بیانگر استعداد اصلی انسان و غایت وجودی اوست. انتظار ما از خود‌شناسی، منحصر به این نیست که مقصد را به ما نشان دهد، بلکه انتظار داریم مسیر حرکت را نیز به ما معرفی کند. مسیر حرکت وقتی روشن می‌شود که بتوانیم افعال مناسب برای رسیدن به مقصد را شناسایی کنیم. کسی که راه را نمی‌شناسد افعال مناسب برای رسیدن به مقصد را نمی‌داند. این راه نا‌شناسی ناشی از خودنا‌شناسی است. امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) فرمودند: «لا تجهل نفسک فان الجاهل بمعرفة نفسه جاهل بکل شی ء؛ و نسبت به خویشتن خود نادان مباش زیرا کسی که به شناخت خویش نادان است به همه چیز نادان است.» یکی از مقدمات ضروری خودسازی، داشتن انگیزه حرکت است. به عبارت دیگر شناخت مقصد و مسیر به تنهایی کافی نیست، بلکه داشتن انگیزه نیز ضروری است. امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در روایتی می‌فرمایند: «من عرف نفسه جاهد‌ها، و من جهل نفسه اهملها؛ کسی که خود را بشناسد با آن مجاهده می‌کند و کسی که به خویشتن جاهل باشد نفس خود را وا می‌گذارد.» ۷. ۲ - رستگاری ایشان در روایت دیگری فرمودند: «من لم یعرف نفسه بعد عن سبیل النجاه و خبط فی الظلال و الجهالات؛کسی که خویشتن را نشناسد از راه رستگاری دور می‌شود و به گمراهی و نادانی‌ها مبتلا می‌شود.» بنابراین روایات، ناخود‌شناسی موجب دوری از رستگاری است؛ این دوری هم می‌تواند به سبب نشناختن مقصد و یا مسیر رستگاری باشد و هم می‌تواند ناشی از لغزش عملی در اثر نداشتن انگیزه حرکت در مسیر رستگاری و یا داشتن انگیزه‌های انحرافی باشد. به هر حال گمراهی از مسیر درست، به هر دلیل، می‌تواند ناشی از جهل به خویشتن باشد. امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در روایت دیگری خود‌شناسی را بر‌ترین عقل و ناخود‌شناسی را موجب گمراهی معرفی کرده‌اند: «افضل العقل معرفه الانسان بنفسه فمن عرف نفسه عقل و من جهل‌ها ضل؛ بر‌ترین خرد شناخت انسان از خویشتن است، پس کسی که خود را بشناسد خردمند است و کسی که خود را نشناسد گمراه است.» انسان از طریق خود‌شناسی به ابعاد وجودی خود پی می‌برد. خود‌شناسی اگر به روش انسان‌شناسی تجربی و فلسفی باشد، به شکلی قوای نفس را به انسان معرفی می‌کند و اگر به شیوه درونگری - برای تحلیل معرفت حضوری ما به خویشتن - باشد نیز ابعاد وجود ما را برای ما آشکار می‌سازد. منبع: غررالحکم ج۱، ص۷۵۵ · غررالحکم، ج۱، ص۵۸۳ · غررالحکم، ج۱، ص۶۵۶ · غررالحکم، ج۱، ص۲۰۶