ضروری دین: برخی مصادیق ضروری دین

حال برخی از مواردی را که فقها، ضرورت آنها را ادعا کرده‌اند، بررسی می‌نماییم. فان الثواب و العقاب قریب ان یکون من ضروریات دین محمد بل کل الادیان.» منظور از «ثواب و عقاب نزدیک است که جزء ضروریات دین باشد» چیست؟ و از کجا مشخص می‌شود که حکمی به حدّ ضرورت رسیده است؟ در جواب باید گفت در این مسائل باید به عرف جامعه اسلامی مراجعه کرد. وجوب وضو : «الوضوء و نقول امّا بوجوبه بالمعنی الاول للصّلوة فی الجمله فلمّا انعقد الاجماع علیه بل کاد ان یکون من ضروریات الدّین.» «و هذا الحکم اعنی وجوب الوضوء للصلوة الواجبة مجمع علیه بین المسلمین بل الظاهر انّه من ضروریات الدین.» وجوب سجدتین در هر رکعت: «امّا وجوب السجدتین فی کلّ رکعة فمتّفق علیه بین المسلمین بل الظاهر انّه من ضروریات الدین.» «و یجب فی کل رکعة سجدتان هذا اجماعی بین المسلمین بل کاد ان یکون من ضروریات الدین.» حرمت روزه تبرک در روز عاشورا : «و هو حرام بل هو کفر مع العلم (نعوذ باللّه) لانّه بغض لذوی القربی الذین تجب مودّتهم بالقرآن و الاخبار بل من ضروریات الدین و بغضهم کفر.» خروج از نماز به وسیله «السلام علیکم و رحمة اللّه و برکاته: «... حتی ادّعی بعض علمائنا ان قول سلف الامّة السلام علیکم عقیب الصّلوة داخل فی ضروریات الدین.» حرمت ربا ، وجوب وفا به عقد صحیح: «الفصل السابع فی الربا المحرّم کتاباً و سنةً و اجماعاً من المؤمنین بل المسلمین بل لا یبعد کونه من ضروریات الدین فیدخل مستحلّه فی سلک الکافرین... و وجوب الوفاء بالعقد الصحیح فلعلّه من ضروریات الدین الآن.» در این جمله ایشان با آوردن کلمه «الآن» در پایان جمله، مسئله دخالت زمان در ضروریات دین را تاکید می‌کند. و حکی عنه انّه قال: اعلم انّ للاستصحاب صورتین معتبرتین باتفاق الامة بل اقول: اعتبارهما من ضروریات الدین.» ۱۱. ۱ - نکته مهم اینها نمونه‌هایی از ادعای ضرورت برخی از احکام است که در کتب فقهی آمده است. همان‌گونه که دیدیم گستره ضروریات دین در احکام محدود نمی‌شود و حتی در برخی مسائل اصولی نیز ادعای ضرورت شده است. البته باید دانست که صرف ادعاهای ضروری‌بودن مسئله، موجب ضروری‌شمردن آن نمی‌شود و در برخی موارد، فقها ادعای ضرورت را رد می‌کنند. این اختلاف‌ها، می‌تواند ناشی از روشن‌نبودن معنا و معیار ضروری دین باشد. در شناخت ضروریات دین نباید به ادعای ضرورت بسنده کرد، بلکه باید در جامعه تحقیق میدانی صورت گیرد تا روشن شود که چه مسائل و احکامی در جامعه اسلامی به حد بداهت رسیده است. ضروریات دین جزء موضوعات و تشخیص آن به عهده مکلّف است و فقیه پس از اثبات بداهت و ضرورت برای حکمی، پی‌آمدهای خاص را بر آن بار می‌کند و حکم آن را بیان می‌دارد. پس از آنکه با مفاهیم ضروری دین و ضروری مذهب آشنا شدیم، حال باید به موضوع « انکار ضروریات » بپردازیم. نخست حکم انکار ضروری مذهب را باز می‌شناسیم، سپس، مساله اصلی، یعنی انکار ضروری دین را بر می‌رسیم. کوشش می‌کنیم مباحث، گزارش گونه باشد. از این رو، در میانه بحث، گاه لازم می‌آید که عبارت‌های فقها را به طور مستقیم نقل نماییم. از آنجا که شاید برای نخستین بار موضوع ضروری دین به طور مستقل نگارش می‌یابد، عبارت‌های فقها را نقل خواهیم کرد تا خواننده، خود نیز بتواند از منابع اصلی آگاهی یابد و درباره آن قضاوت نماید. منبع: جواهر الکلام، ج۹، ص۵ · جواهر الکلام، ج۱۴، ص۷۳ · جواهر الکلام، ج۱۵، ص۶۵ · جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۴۸ · فقه الصادق، چاپ سوم، مؤسسه دارالکتب، قم، ۱۴۱۴ ه. ق، ج۲۰، ص۵۵ · فقه الصادق، چاپ سوم، مؤسسه دارالکتب، قم، ۱۴۱۴ ه. ق، ج۲۵، ص۳۷۵ · زبدة البیان فی احکام القرآن، تحقیق محمدباقر بهبودی، مکتبة المرتضویة، تهران، بی‌تا، ص۱۱۴ · مشارق الشموس، متوفای ۱۰۹۹، ج۱، مؤسسه آل البیت (علیه‌السّلام)، بی‌تا، ص۶ · مدارک الاحکام فی شرح شرایع الاسلام، چاپ اول، مؤسسه آل البیت، مشهد، ۱۴۱۰ ه. ق، ج۱، ص۹ · مدارک الاحکام فی شرح شرایع الاسلام، چاپ اول، مؤسسه آل البیت، مشهد، ۱۴۱۰ ه. ق، ج۳، ص۴۰۱ · ذخیرة المعاد فی شرح الارشاد، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، چاپ سنگی، بی‌تا، ج۲، ص۲۸۴ · مجمع الفائدة و البرهان، ج۵، ص۱۸۹ · الحبل المتین، انتشارات بصیرتی، قم، چاپ سنگی، ص۲۵۶ · جواهر الکلام، ج۲۳، ص۳۳۲ · الحاشیه علی استصحاب القوانین، چاپ اول، مطبعه باقری، قم، ۱۴۱۵ ه. ق، ص۷۵