ضمان غرامت: بدل حیلوله و تقاص

در جایی که حق او، دین بر عهده شخص مماطل باشد، آنگاه به مقدار حقش‌ از او تقاص نماید، بدون اشکال ذمّه آن شخص بری‌ء می‌شود، مخصوصاً اگر چیز ماخوذ مثل همان باشد که بر عهده آن شخص است. مانند اینکه مقداری گندم بر عهده او باشد و به مقدار آن به‌عنوان تقاص گرفته باشد. و همچنین است در ضمان قیمی‌ها اگر به مقدار قیمت آن تقاص کند. و اما اگر عین باشد، پس اگر مثلی باشد و مثل آن را تقاص کند بعید نیست که معاوضه به طور قهری حاصل شود با تاملی که در آن است. و اما اگر از قیمی‌ها باشد - مانند اسب - و به مقدار قیمت آن تقاص کند، آیا حکم این، همان است که ذکر شد - یعنی معاوضه قهری صورت‌گرفته - یا اینکه تقاص نمودن به منزله بدل‌ حیلوله‌ است، که اگر متمکن از عین شود، گرفتن آن جایز ، بلکه واجب است و آنچه را که (به‌عنوان تقاص) گرفته است واجب است به او برگرداند و همچنین بر غاصب واجب است که بعد از تقاص هم، آن عین را برگرداند و مالش را بگیرد؟ در آن اشکال و تردّد است؛ اگرچه بعید نیست که حکم بدل‌ حیلوله‌ در آن جاری باشد. منبع: موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریرالوسیلة، ج۲، ص۴۶۸، کتاب القضاء، خاتمة، الفصل الثانی فی المقاصة، مسالة۸