دکترین
طبقه‌بندی اسامی سوره‌های قرآن: وجه تسمیه ی سوره‌ها
پس از بیان طبقات بیست گانه، اینک وجه تسمیه و جایگاه نام هریک از سوره‌ها را در این طبقات به تفصیل یادآور می‌شویم. نام اصلی این سوره « فاتحة الکتاب » است؛ یعنی گشاینده و آغازگر کتاب الهی. ۳.
۴ - النساء نامی است که در آغاز، میانه و پایان سوره، همواره حضور دارد و سوره از مطالبی درباره ی آن، تقریبا پرگشته است. ۳.
۵ - المائدة واژه‌ای است که اختصاصا در همین سوره آمده و مهم‌ترین نماد ماجرایی اعجازآمیز است. ۳.
۶ - الانعام نام واژه‌ای است که سوره به گونه‌ای مفصل و مبسوط به آن پرداخته و ۶ بار در سوره، مکرر گشته است. « انعام ، چارپایانی که برای چریدن به صحرا برده می‌شوند و در آغل تعلیف نمی‌شوند». ۳.
۷ - الاعراف واژه‌ای است که اختصاصا در همین سوره آمده و کلید واژه‌ای نمادین حادثه‌ای است که در آینده رخ می‌نماید. ۳.
۸ - الانفال نام واژه‌ای است که اختصاصا در این سوره ذکر شده و حکم ویژه ی آن بیان گشته است. این کلمه که به معنای « غنیمت‌های جنگی و ثروت‌های عمومی» است، ۲ بار در آیه ی نخست سوره آمده است. ۳.
۹ - التوبة نامیدن کل به جزء، یعنی نامیدن یک سوره به نام واژه‌ای که در آن ذکر شده و جزئی از محتوای سوره را به خود، ویژه ساخته است. «علت نام گذاری این سوره کاربرد مکرر کلمه ی « توبه » با اشتقاقات مختلف آن (۱۷ بار) و احکام آن و دو مصداق مهم از توبه پذیری خداوند در این سوره است.» ۳.
۱۰ - یونس نام واژه‌ای است که پیوندخوردگان به آن (یونس و قوم یونس )، در سنجش با همبران و همالان (پیام آوران دیگر و اقوامشان) وضعیتی استثنایی و سرنوشتی متفاوت یافته‌اند و همین عنصر، این نام را در سوره برجسته ساخته است. ۳.
۱۱ - هود نام واژه‌ای است که داستانش طولانی تر از هر سوره ی دیگر در این سوره مذکور افتاده است. ۳.
۱۲ - یوسف نام واژه‌ای است که یگانه ستون فقرات سوره م. ب. و سوره صرفا درباره ی او و داستان اوست. ۳.
۱۳ - الرعد نام واژه‌ای است که در سوره، وصفی شگرف و غیرعادی یافته است. یعنی تسبیح الهی گفتن رعد: «و یسبح الرعد بحمده» . ۳.
۱۴ - ابراهیم واژه‌ای است که سوره را، از سوره‌هایی که با حروف مقطعه ی همسان (الر) آغاز گشته‌اند، متمایز کرده است. این کلمه، نام مکان خاصی است که در آیه ی ۸۴، مردمانی بدان منسوب گشته‌اند: « اصحاب الحجر ». ۳.
۱۸ - الکهف مانند شماره ی (۲). ۳.
۱۹ - مریم نام واژه‌ای است که این سوره، بیش و پیش از دیگران، درباره ی آن و برخی وابسته‌های آن، به گونه‌ای کم نظیر، کلام را توسعه داده است. ۳.
۲۰ - طه نامیدن این سوره به حروف مقطعه ی آغازگر سوره هاست. چون این سوره، با حروف مقطعه ی (طه) آغاز شده و فقط یک بار در همین سوره آمده است. ۳.
۲۱ - الانبیاء کلمه‌ای است که از عین آن در سوره، اثر و نشانی نیست؛ ۳.
۲۲ - الحج کلید واژه‌ای است که نماد برجسته ی موضوع با اهمیتی است که از زبان پیامبری بزرگ مطرح و مردم به آن موضوع دعوت و حرمات و شعایر آن تکریم شده است. ۳.
۲۳ - المؤمنون واژه‌ای است که نماد روح جاری در سوره، یعنی روح ایمان، م. ب.. «کلمه ی نور ۷ بار در این سوره به کار رفته که یکی از زیباترین و معروف‌ترین آیات قرآنی به نام آیه ی نور (آیه ی ۴۵) را در بر دارد... و کلمه ی نور ۵ بار در این آیه آمده است.» ۳.
۲۵ - الفرقان یگانه کلید واژه ی آیه ی نخستین سوره است. «کلمه ی فرقان (جداگر حق و باطل). .. ۳.
۲۷ - النمل نام واژه‌ای (مورچه) است که اختصاصا در این سوره به چشم می‌خورد. و از این روی، شاخص فارق ممتازی برای سوره است. «داستان مورچگان در این سوره در ضمن داستان حضرت سلیمان آمده است.» گره به باد مزن گرچه بر مراد وزد که این سخن به مثل مور با سلیمان گفت ۳.
۲۸ - القصص واژه‌ای نمادین است و اشاره دارد به فصلی مشبع از داستانی یگانه که به تفصیل در سوره ذکر شده است و جنبه‌های دیگر همان داستان در سایر سوره‌ها رخ نموده‌اند. مقصود «داستان حضرت موسی (علیه‌السّلام) » است که به تفصیل بیان شده است «از آیه ی ۳-۴۶ (۵۰)» و در آیه ی ۲۵ نیز این داستان ، قصص نامیده شده است.» ۳.
۲۹ - العنکبوت مانند مورد (النَّمل). ۳.
۳۰ - الروم مانند مورد (النَّمل) «وجه تسمیه ی این سوره به «روم» اشاره و پیشگویی شکست ایرانیان از روم است. کلمه ی «روم» در آغاز این سوره (بعد از حروف مقطعه ) به کار رفته است. ۳.
۳۱ - لقمان مانند مورد (النَّمل) از وجوه مشخصه ی این چهره ی ممتاز ، اندرزهای خردمندانه ی اوست. وجه اشتراک در این مورد خاص، شروع برخی سوره‌ها ( بقره ، آل عمران ، عنکبوت ، روم ، لقمان و سجده ) با یکی از انواع حروف مقطعه ی آغازگر سوره‌ها (الم) م. ب.. بدین سان این نام (السجده)، کوتاه شده ی نامی است که تقدیر آن چنین است: سورة الم السجده». ۳.
۳۳ - الاحزاب کلیدواژه‌ای است که در این سوره، مذکور افتاده است و اشاره دارد به گروه‌هایی از مشرکان که رخدادی (جنگی) را به همین نام در اسلام، رقم زدند و سبب ساز گشتند. ۳.
۳۴ - سبا کلیدواژه ی جغرافیایی است برگرفته از رخدادی تاریخی که اختصاصا در این سوره آمده است. لسان الغیب این سرزمین مرفه و آبادان را، پیش از سیل عرم، به گلشن مانند کرده است. ۳.
۳۶ - یس نامیدن سوره به حروف مقطعه ای است که اختصاصا در بدایت همین سوره، مذکور افتاده است. «حروف مقطعه گاه آیه‌ای به شمار می‌آیند، از جمله در این سوره. و به نظر بعضی از مفسران، این کلمه مانند کلمات معمولی معنای خاصی هم دارد.» ۳.
۳۷ - الصافات واژه‌ای است که علاوه بر دارا بودن طنین خاص و برجستگی ساختاری، ویژگی ورود اختصاصی در این سوره به مفهومی خاص (فرشتگان صف در صف) را، در خود نهفته و افزون بر آن یک بار دیگر در همین سوره و به همین معنا، با ساختار جمع مذکر سالم (الصافون ـ آیه ۱۶۵) آمده است. ۳.
۳۸ - ص مانند مورد (یس) این « حرف مقطعه » جزئی از آیه ی نخست سوره است که در طلیعه ی آیه و سوره و بر پیشانی آن (سوره) می‌درخشد. ۳.
۳۹ - الزمر واژه‌ای بوده که اختصاصا در همین سوره ذکر شده است. «تصریح به این کلمه (زمر: گروه‌ها) در اشاره به بردن گروه بهشتیان به بهشت و راندن گروه دوزخیان به دوزخ آیه ی ۷۱ و ۷۳ است». ۳.
۴۰ - غافر ساختار صرفی مفردی است ـ که به معنای کسی که بر روی گناهان پرده می‌افکند و کلیه ی آثار و عواقب سوء دنیوی و اخروی آنها را محو و نابود می‌سازد ـ که اختصاصا در این سوره و در بخش ( ثلث ) نخست آن به چشم می‌خورد. ۳.
۴۱ - فصلت فعل واژه‌ای است که در بخش نخست این سوره آمده و فارق و ممیز سوره است از سوره‌هایی ( غافر ، شوری ، زخرف ، دخان ، جاثیه ، احقاف = حوامیم = حامیمات) که با او وجه مشترکی دارند. وجه اشتراکشان آن است که همه ی این سوره‌ها با نوع واحدی از حروف مقطعه ی آغازگر سوره‌ها (حم) آغاز شده‌اند. کلمه ی « فصلت » دوبار در این سوره و یک بار نیز در سوره ی هود آمده است. ۳.
۴۲ - الشوری کلید واژه‌ای است که اختصاصا در این سوره مذکور افتاده است. «و به مسلمانان گفته است که کارشان را به مشورت برگزار کنند». «فارتقب یوم تاتی السماء بدخان مبین» (دخان (۴۴)
۱۰)؛ «پس در انتظار روزی باش که آسمان دودی نمایان برمی آورد، واژه ی «دخان» در سوره ی فصلت (آیه ی ۱۱) نیز آمده که ناظر به آغاز آفرینش آسمانهاست. ساختار این کلمه، اسم فاعل (الفاعلة) و به معنای «به زانو در آمده» م. ب. که در آیه ی ۲۸ سوره، مذکور افتاده است و به زانو در آمدن هر امتی در قیامت برای گرفتن نامه ی اعمالش و جزای متناسب با آن را به تصویر نموده است: «و تری کل امة جاثیة کل امة تدعی الی کتابها...» . ۳.
۴۶ - الاحقاف واژه‌ای جغرافیایی که برای یک بار فقط در این سوره آمده و نام خانه و سرزمین مردمانی (قوم عاد) بوده است که چندی بر گذرگاه شتابناک تاریخ ، چهره نمودند و چون دورانشان سپری گشت در پس غبار سالیان و قرون، رخ نهفتند. «و اذکر اخا عاد اذ انذر قومه بالاحقاف...» (آیه ی ۲۱)؛ «و برادر عادیان ( هود ) را به یادآور، آنگاه که قوم خویش را در ریگستان بیم داد». ۳.
۴۷ - محمد نام واژه‌ای است که در نزدیک‌ترین نقطه به پیشانی سوره یعنی محل درخشش نام وعنوان سوره قرار گرفته است؛ یعنی در بخش (ثلث) پایانی آل عمران (آیه ی ۱۴۴)؛ در بخش (ثلث) میانی احزاب (آیه ی ۴۰) و در بخش (ثلث) پایانی فتح (آیه ی ۲۹). بنابراین در میان این چهار سوره، سزاوارتر به این نام خجسته، همین سوره‌ای است که اکنون «محمد» می‌خوانندش. از جنبه ی مفهوم شناسی هم، سوره به طور یکپارچه درباره ی محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و پیروانش است و مطالب و موضوعات متنوع و مهمی درباره ی آنان و بعض، جزئیات تاریخ اسلام در دوران پیامبری (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را، در بر دارد. ۳.
۴۸ - الفتح کلید واژه‌ای از آیه ی نخست این سوره است که در نوع خود، فشرده‌ای گویا و آیینه‌ای تمام نما از جهت گیری سوره و مضامین و مندرجات آن است. «آیات سوره از فتح مبین یعنی صلح حدیبیه و به دنبال آن فتح مکه و پیروزی نهایی اسلام بر شرک و مشرکان در جزیرة العرب سخن می‌گوید. ۳.
۴۹ - الحجرات تک واژه‌ای است که اختصاصا در این سوره مذکور افتاده و نشانه ی خوبی برای شناسایی وتشخیص سوره م. ب.. افزون بر این، چون این نام یادآور ماجرا و سفارشی اخلاقی، د. ح. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است؛ از آن جا که محور سوره، معرفی و نهی از خلقیات بد و توصیه به خلقیات نیک می‌باشد، عنوان «الحجرات» ـ به مثابه ی تجسم نمادین و قرینه ی یادآور خلق و خویها ـ گزینشی بسیار مناسب و مضمون نما برای این سوره م. ب.: «ان الذین ینادونک من وراء الحجرات اکثرهم لا یعقلون» (آیه ی ۴)؛ «کسانی که تو را از پشت اتاق‌ها (ی مسکونی تو) به فریاد می‌خوانند، بیشترشان نمی‌فهمند.» در این سوره از جمله درباره ی حجره‌های متعلق به همسران رسول الله(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و لزوم حفظ حرمت وحریم آن و ادب آموختن به یاران پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و مورد چگونگی مراجعه شان به خانه ی حضرت سخن به میان آمده است. ۳.
۵۰ - ق حرف واژه ی «ق» از حروف مقطعه ی فواتح سورهاست. حروف مقطعه ی فواتح سور گاه دو، یا چند حرفند و گاهی یک حرف بیش تر نیستند. تک حرف قاف به عنوان یکی از حروف مقطعه ی آغازگر سوره‌ها ـ با چنین ویژگی و جایگاهی ـ تنها یک بار و در آغاز همین سوره دیده می‌شود. ۳.
۵۱ - الذاریات وصف واژه‌ای است که اختصاصا در آغاز این سوره به چشم می‌خورد. «و الذاریات ذروا» (آیه ی ۱)؛ « سوگند به (بادهای) برانگیزنده ی پراکنده گر ذره فشان». ۳.
۵۲ - الطور آغازین آیه و آغازین واژه ی این سوره، پس از حذف حرف سوگند ، م. ب.. ۳.
۵۳ - النجم آغازین واژه از نخستین آیه ی این سوره، پس از حذف حرف سوگند، م. ب.. ۳.
۵۴ - القمر انجامین واژه ی آیه ی نخست (کلمه ی ردیف) م. ب.: «اقتربت الساعة و انشق القمر»؛ «نزدیک شد قیامت و از هم شکافت ماه». ۳.
۵۵ - الرحمان آیه ی نخست این سوره م. ب. که کلید واژه‌ای است مضمون نمای سوره؛ زیرا محور سوره، خداوند مهربان و بیان نعمت‌های اوست. ۳.
۵۶ - الواقعة انجامین واژه (واژه ی ردیف)، در آیه ی نخست این سوره است که از نظر مضمونی به عنوان کلید واژه‌ای نمادین و جامع، پوشش دهنده ی بیش‌ترین آیه‌های این سوره است که همه در پیوند با رستاخیز و قیامت واقعه (رخ دهنده و وقوع یابنده) می‌باشند: «اذا وقعت الواقعة»؛ «آن واقعه (بزرگ قیامت) چون وقوع یابد». ... ۳.
۵۷ - الحدید نام واژه‌ای است که در یکی از چند آیه ی اصلی و محوری سوره در بخش (ثلث) پایانی آن قرار گرفته است. «و آهن را پدید آوردیم که درآن برای مردم خطری سخت و سودهایی است». ۳.
۵۸ - المجادلة ساختاری صرفی ( اسم فاعل ) ماخوذ از خود کلمه‌ای در نخست آیه ی این سوره؛ این عنوان، نماد مشکل ظهار و حکم الهی درباره ی آن است. کلمه ی مورد نظر در آیه ی نخست، فعل مضارع «تجادل» م. ب. که عنوان سوره «المجادلة: زن مناقشه گر» از آن گرفته شده است. ۳.
۵۹ - الحشر واژه‌ای است از آیه ی دوم، با مفهومی ویژه که صرفا در این سوره جلوه گر است و اشاره دارد به رخدادی در تاریخ اسلام . در این سوره «حشر یعنی هنگامه ی (جمع و گردآوری و) رهسپاری و آوارگی انبوه یهودیان پیمان شکن و اسلام ستیز بنی نضیر». این واژه یک بار دیگر در سوره ی «قاف» آمده است که ناظر به جمع و گردآوری مردمان در قیامت است. ۳.
۶۰ - الممتحنة ساختاری صرفی، ماخوذ از واژگان آیه‌ای در بخش (ثلث) پایانی سوره است. این عنوان، نماد حکمی اجتماعی ـ اعتقادی بوده و سبب نزولی ویژه داشته است. نام سوره از مصدر امتحان، ماخوذ از صیغه ی امر «فامتحنوهن» ی ۱۰ در این سوره گرفته شده و اسم مفعول است به معنای «زن امتحان پس داده و آزمایش شده». محتمل است که این مفهوم بی همتا در کنار ارزش و اهمیت بی بدیل پیکار سازمان یافته در راه خداوند، این واژه ی نمادین را در جایگاه رفیع نام سوره، نشانده باشد: «ان الله یحب الذین یقاتلون فی سبیله صفا کانهم بنیان مرصوص» (آیه ی ۴)؛ ۳.
۶۳ - المنافقون کلید واژه ی موضوع اصلی و محوری سوره است. آن چنان که «اکثر آیات آن درباره ی منافقان نازل شده و از صفات، احوال و اعمال آنان سخن رفته» و «ضمن حجم اندک سوره (۱۱ آیه) چهار بار نامشان (منافقون ـ منافقین ) مکرر گشته است. این واژه در بخش میانی سوره به چشم می‌خورد: «یوم یجمعکم لیوم الجمع ذلک یوم التغابن...» (آیه ی ۹)؛ «روزی که شما را، به گاه گرد آوری فراهم آورد، آن ، روز « حسرت خوردن و دریغ و درد گفتن» است. ۳.
۶۵ - الطلاق ساختاری صرفی ماخوذ از واژگانی در نخستین آیه ی آن است (طلقتم و طلقوا)؛ ساختاری که کلید واژه ی موضوع اصلی و محوری مطرح در سوره (طلاق و جدایی همسران) قلمداد می‌شود. ۳.
۶۶ - التحریم مصدر فعلی (تحرم) در آیه ی نخست این سوره بود که کلید واژه (کلمه ی راهنمای) موضوع و داستان یگانه‌ای م. ب. که سوره برای آن فرود آمده است و شواهد و تمثیلات مطرح در سوره نیز به شکل آشکاری در پیوند با موضوع اصلی و برای پروردن و به کمال رساندن آن است. ۳.
۶۷ - الملک کلید واژه‌ای از آیه ی نخست آن بوده که ناظر به مضامین اصلی سوره است که درباره ی قدرت، تسلط و فرمانروایی و بزرگی شکوه مندی (ملک) خداوند است: «تبارک الذی بیده الملک و هو علی کل شی ء قدیر» (آیه ی ۱)؛ «بزرگوار(و خجسته) است آن که فرمانروایی به دست اوست و بر هر کاری تواناست». ۳.
۶۸ - القلم نام واژه‌ای از آیه ی نخستین این سوره است که خداوند، چنان ارجمندش داشته که به آن سوگند یاد کرده است: «ن و القلم و ما یسطرون»؛ ۳.
۷۱ - نوح نام واژه‌ای کلیدی است که چند بار در سوره ذکر شده و خود، محور و کلید واژه ی داستانی م. ب. که سوره از صدر تا ذیل به آن اختصاص یافته است. ۳.
۷۲ - الجن نام واژه‌ای کلیدی برای طرح موضوع اصلی، در سوره بوده و سه بار در سوره تکرار شده است. «ای جامه به خویشتن فرو پیچیده! » خطاب متوجه پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است که «از تکان روحی آغاز وحی ، احساس سرما می‌کند و به همسرش گفت: مرا بپوشان! مرا بپوشان! اما خداوند، پیامبرش را هشیار، سبکبار و سبکبال خوش می‌داشته است نه پوشیده و پنهان در لباس یا پوششی سنگین. «ای کشیده ردای شب بر سر! » مدثر کسی است که پوششی سنگین را بر سر و رویش کشیده و مراد از آن پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است. ۳.
۷۵ - القیامة کلید واژه ی نمادین از آیه ی نخست آن «لا اقسم بیوم القیامة» است که بخش اعظم سوره را از نظر مضمون در بر می‌گیرد و پوشش می‌دهد. فضای حاکم بر سوره، قیامت و مباحثی در پیوند با آن است. « سوگند به فرستادگان پی در پی» ب. ت. ب. سیاق ، احتمال فرشتگان درباره ی مصداق المرسلات، راجح است. ۳.
۷۸ - النبا کلید واژه‌ای است که ازآیه ی دوم «عن النبا العظیم» که به معنای «اتفاق، جریان و خبر عظیم رستاخیز» است، یک بار در این سوره ذکر شده و چتر خود را بر بیش‌ترین مضامین مطرح در سوره، گسترده است. ۳.
۷۹ - النازعات نخستین واژه ی سوره ـ پس از حذف حرف سوگند ـ م. ب. که ساختار صرفی منحصر به فردی به لحاظ فرم و محتوا است و در نتیجه شناسه ی ممتاز و مطمئنی برای بازشناسی و تمییز و تشخیص این سوره، محسوب می‌شود. از نظر محتوا و مضمون، موافق یکی از تفاسیری که از آن شده، به معنای فرشتگانی است که جان گروهی از آدم‌ها را به سختی از کالبدشان بر می‌کنند: «و النازعات غرقا» این واژه فقط یک بار در همین سوره آمده است. ۳.
۸۰ - عبس فعل، واژه‌ای است که سوره با آن آغاز گشته است و از نظر مضمون، جزو سبب نزول سوره محسوب می‌گردد؛ « چهره در هم کشید و روی گردانید.» ۳.
۸۱ - التکویر مصدر فعلی در آیه ی نخست آن «اذا الشمس کورت»؛ «آنگاه که خورشید به هم در پیچد و رنگ بازد و تیره شود.» که مفهوما، عضوی از پیکره‌ای محسوب می‌شود که سوره، دست کم، در نیمی از آیه هایش، آشکارا به آن پرداخته است (هنگامه ی رستاخیز). بنابراین، این عنوان از قبیل نامیدن کل به جزء نیز م. ب..«تکویر» مصدر باب تفعیل از ماده ی «ک. و. هم چنین این واژه، در موضع کلمه ی ردیف برنشسته است. «المطففین» به معنای «کم گذاران در ترازو و کم پیمایان در پیمانه و زیادت ستانان از مردم» است: «ویل للمطففین». ۳.
۸۳ - الانشقاق مانند مورد (۸۱) دو سوم آیات این سوره، آشکارا به قیامت و بعض جزئیات آن پرداخته است. «انشقاق» مصدر [[|باب انفعال]] از ماده «ش. ق. ق» از صیغه ی چهارم فعل ماضی خود در آیه ی نخست این سوره «اذا السماء انشقت»؛ «آنگاه که آسمان ز هم بشکافد» گرفته شده است و به معنای چاک خوردن و پاره پاره گشتن آسمان در آستانه رستاخیز است. ۳.
۸۴ - البروج واژه‌ای از آغازین آیه ی سوره است: «و السماء ذات البروج»؛ ۳.
۸۵ - الطارق وصف واژه‌ای است از آیه ی اول و دوم که اختصاصا در همان سوره مذکور افتاده و شناسه ی ممتاز و مطمئنی برای بازشناخت این سوره، از دیگر سوره هاست: «و السماء و الطارق و ما ادراک ما الطارق النجم الثاقب» (آیه ی ۱-۳) و به معنای «اختر شبگرد فروزان» است. ۳.
۸۶ - الاعلی وصف واژه‌ای از آیه ی نخست اوست که در موضع کلمه ی ردیف برنشسته و مضامین سوره ـ صریحا یا تلویحا ـ به همین کلید واژه معطوف‌اند: «سبح اسم ربک الاعلی»؛ ۳.
۸۷ - الغاشیة کلید واژه‌ای برگرفته از موضوع محوری مطرح در سوره ( قیامت و احوال دو گروه بهشتی و دوزخی) است که این واژه ی منتخب به خوبی بر این موضوع دلالت دارد و در جایگاه نخستین کلمه ی ردیف برنشسته است: «هل اتاک حدیث الغاشیة»؛ ۳.
۸۸ - الفجر نام واژه‌ای از آیه ی نخست این سوره است. این نام، پس از حذف حرف سوگند، خود ـ یکتا و یگانه ـ یکمین آیه ی سوره را تشکیل می‌دهد و در رواق منظر چشمان آشیانه می‌گیرد. افزون بر این همه، در موضع اولین واژه ی ردیف در صدر سوره برنشسته است و چنان مهم بوده که سلسله‌ای از سوگندها بدان آغاز و بر آن عطف شده‌اند «و الفجر و لیال عشر و الشفع و الوتر و اللیل اذا یسر» (آیه ی ۱-۴). ۳.
۸۹ - البلد نامی است از آیه ی اول و دوم که در هر دو جا در جایگه کلمه ی ردیف، خانه کرده است: «لا اقسم بهذا البلد و انت حل بهذا البلد»؛ ۳.
۹۰ - الشمس نام واژه‌ای است که در طلیعه ی سوره، طلوع کرده است بر نشستن یک واژه در چنین جایگاهی، حجت موجه نامندگان برای نامیدن سوره به آن واژه م. ب.. این واژه چنان اهمیت داشته که شماری از سوگندها بدان آغاز و بر آن عطف شده‌اند (آیه ی ۱-۷): «و الشمس و ضحیها»؛ ۳.
۹۳ - الشرح مصدر فعلی از آیه ی نخست این سوره م. ب.: «ا لم نشرح لک صدرک»؛ در این سوره به شمارش نعمت‌های خداوند نسبت به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)پرداخته و پیش از همه از نعمت «شرح صدر و ظرفیت و تحمل عظیم او» سخن گفته است. ۳.
۹۴ - التین مانند مورد (۹۱). «بخوان به نام پروردگارت که آفرید، انسان را از علق (آوزیک= اسپرماتوزوئید= نطفه زالووش) آفرید.» ۳.
۹۶ - القدر واژه‌ای است که اختصاصا در آیه‌ای اول تا سوم همین سوره ذکر شده است. در آیه ی اول و دوم در محل کلمه ی ردیف و در آیه ی سوم ضمن آیه آمده و سوره از صدر تا ذیل به ترکیب اضافی این واژه با کلمه ی «لیلة» (لیلة القدر) پرداخته است: «انا انزلناه فی لیلة القدر و ما ادراک ما لیلة القدر لیلة القدر خیر من الف شهر»؛ «ما آن را در شب قدر نازل کردیم.» ۳.
۹۷ - البینة نام واژه‌ای است که در آیه ی اول و چهارم سوره در جایگاه کلمه ی ردیف جای گرفته است. «آنگاه که زمین به لرزش (شدید) خود لرزانیده شود». این نام (زلزله) فقط یک بار در سوره ی حج آمده است. «این سوره را به این مناسبت «زلزله» می‌نامند که از زلزله ی واپسین و نهایی زمین و برهم خوردن نظم کیهانی در آغاز قیامت سخن می‌گوید.» ۳.
۹۹ - العادیات وصف، واژه‌ای است در طلیعه ی سوره که پس از افتاده حرف سوگند، عنوان سوره گشته است: «و العادیات ضبحا»؛ « سوگند به اسبان تیزتک که نفس نفس زنان (و با همهمه ) می‌تازند». ۳.۱۰۰ - القارعة وصف، واژه‌ای از آیه‌های اول تا سوم سوره است که در هر سه آیه، در جایگاه کلمه ی ردیف جای گرفته و از صفات قیامت است. «این سوره از آغاز تا انجام از حادثه ی قیامت سخن می‌گوید و شداید و احوال آن روز و سرنوشت نهایی انسان را بیان می‌کند.» در آیه ی نخست، «القارعة» یکتا واژه ی موجود است. «کوبنده. چیست کوبنده؟ و توچه می‌دانی که کوبنده چیست؟» ۳.۱۰۱ - التکاثر کلید واژه‌ای است از آیه ی نخست که در جایگاه کلمه ی ردیف برنشسته، و رشته (سلک) وار آیه‌های پسین ـ دردانه‌ها ـ را، در گرد خود، به یکدیگر پیوند داده است: «الهاکم التکاثر»؛ « تفاخر به بیشتر داشتن، شما را غافل داشت.» مصدر «تکاثر» یک بار در این سوره و یک بار در سوره ی حدید آمده و به معنای «هم چشمی کردن و مسابقه گذاشتن در فزونی مال و قدرت و فرزند است». ۳.۱۰۲ - العصر مانند مورد (الفجر). ۳.۱۰۳ - الهمزة کلید واژه‌ای است از آیه ی نخست که با کلید واژه ی دیگر «لمزة»، رشته وار آیه‌های پس از خود ـ در دانه‌ها ـ را هم می‌پیوندند. «ویل لکل همزة لمزة»؛ «مگر ندیدی پروردگارت با پیل داران چه کرد؟» در این سوره یکسره به ماجرای تاریخی «اصحاب فیل» پرداخته شده است. با این قید که «قریش» قرین (مضاف) ندارد و تک افتاده است. آنها که نماز گزارند و از روح نماز دور و غافلند، ریا می‌کنند و خود را ظاهر الصلاح نشان می‌دهند و مانع ماعون می‌گردند وای بر آنان. (آیه ی ۴-۷). ۳.۱۰۷ - الکوثر مانند مورد (الفیل) با این قید که «کوثر» تک افتاده است و قرین «مضاف» ندارد. ۳.۱۰۸ - الکافرون جمع، واژه‌ای است که در موضع کلمه ی ردیف بر نشسته است؛ ۳.۱۰۹ - النصر نام، واژه‌ای از آیه ی نخست آن است که ضمن آن، خبر مهم غیبی فتح مکه با پیروزی بزرگ و غلبه ی نهایی اسلام پیش گویی شده است. ۳.۱۱۰ - المسد مانند مورد (الماعون). در نتیجه، شناسه ی ممتازی برای شناسایی، تمییز و تشخیص سوره است: «قل اعوذ برب الفلق» (آیه ی ۱)؛ «بگو به پروردگار سپیده دم پناه می‌برم».
منبع: بهاءالدین خرمشاهی، ترجمه و توضیحات قرآن کریم، ص۲ · ج، ۱ ص۲۰۱ · ج۳، ص۱۴۳ · ج۴، ص۲۱۱ · ج۶، ص۶۹ · ج۷، ص۱۲۱ · ج۸، ص۵ · ج۹، ص۲۴۵ · ج۱۰، ص۹۵ · ج۱۱، ص۷۷ · ج۱۱، ص۳۱۱ · ج۱۲، ص۱۹۷ · ج۱۳، ص۷۵ · رعد/سوره۱۳، آیه۱۳ · ج۱۳، ص۱۷۷ · ج۱۴، ص۵ · ج۱۴، ص۹۳ · ج۱۵، ص۵ · ج۱۶، ص۵۸ · ج۱۶، ص۱۷۹ · ج۱۷، ص۵ · عبدالله محمود شحاته، پیشین، ص۲۹۳ · ج۲، ص۱۲۳۹ · ج۲، ص۱۲۳۹، با اندکی تصرف · ج۱۹، ص۸۹ · ج۱۹، ص۲۱۵ · ج۲۰، ص۶۱ · ج۲۰، ص۱۹۹ · ج۲۱، ص۳۹ · ج۲۱، ص۱۳۷ · ص۱۳۲، ص۲۰۱-۲۰۳ · ج۲۱، ص۲۴۵ · نمل/سوره۲۷، آیه۲۲ · ج۲۲، ص۱۳۳ · سبا/سوره۳۴، آیه۱۵ · ج۲۲، ص۲۴۷ · ج۲۲، ص۳۴۱ · ج۲۳، ص۸۱ · ج۲۳، ص۲۰۱ · ج۲۳، ص۳۱۱ · ج۲۴، ص۷۵ · ج۲۴، ص۲۲۷ · ج۲۵، ص۲۳ · ج۲۵، ص۱۵۷ · ج۲۵، ص۲۷۵ · ج۲۵، ص۳۲۳ · ج۲۶، ص۵ · ج۲۶، ص۷۱ · دانشنامه ی قرآن و قرآن پژوهی، ج۲، ص۱۲۵۱ · ج۲، ص۱۲۵۱ · ج۲، ص۳۳۵ · ج۲، ص۱۲۵۴ · ج۲۸، ص۱۲۹ · ج۲، ص۱۲۵۷ · ج۲، ص۱۲۵۹ · ج۲، ص۱۲۶۵ · ج۲، ص۱۲۴۵ · ج۲، ص۱۲۶۶ · شمس الدین محمد حافظ شیرازی، دیوان خواجه حافظ شیرازی، ص۳۵ · بهاء الدین خرمشاهی، قرآن شناخت، ص۲۸۲-۲۸۳ · راهنما و رهبری ومشایعت است». شحنه «مراقب و نگهبان» را گویند و مراداز شحنه ی نجف، وجود مبارک امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب ـ علیه‌السّلام ـ است
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.