عاملان صدقات پیامبر: عاملان صدقات

در منابع، افراد زیادی با عنوان "عاملان صدقات پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)" معرفی شده‌اند. رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) این افراد را برای اخذ صدقات و گاهی توزیع آن میان مستحقان، اعزام کرده است؛ از جمله این افراد به این اشخاص می‌توان اشاره کرد. ۱. « مَعاذِ بن جَبَل » وی عامل صدقات یمن بود. صدقات و جزیه‌ها را جمع کنید و به او بسپارید. معاذ، سرپرست فرستادگان من است....» معاذ بن جبل در یمن، امر قضا و جمع‌آوری صدقات را از طرف پیغمبر بر عهده داشت. پیامبر به وی دستور داده بود صدقات را از خرما ، گندم ، جو و کشمش بگیرد. ۲. « خالدِ بنِِ سَعیدِ بن عاص» خالد نیز از عاملان صدقات بوده است. از دختر وی نقل شده است که رسول‌ خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) پدرم را با عنوان کارگزار صدقات، برای جمع‌آوری زکات به یمن اعزام کرد. وقتی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رحلت کرد، پدرم در یمن بود. رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) او را عامل صدقات یمن کرد.» ۳. « عکرمة بن ابی‌جهل » پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وی را به سرپرستی صدقات هَوازن گماشت. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) عاملان صدقات را به تمامی نواحی در سرزمین اسلام می‌فرستاد. در منابع تاریخی آمده است: «پس از اینکه بنی‌المصطلق مسلمان شدند، پیامبر، ولید بن عقبه را برای اخذ زکات، نزد آنان فرستاد.» صدقات به فقرا، مساکین ، بینوایان و گروه‌هایی دیگر اختصاص داشت. در قرآن کریم به این گروه‌ها اشاره شده است. عاملان صدقات در برخی از موارد، پس از جمع‌آوری، آن را میان افراد مستحق تقسیم می‌کردند. عمرو‌عاص ـ که بنا به نقلی فرستاده پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نزد حاکمان عمان ، جیفر و عبد فرزندان جلندی بوده است ـ می‌گوید: «جیفر و عبد هر دو مسلمان شدند و اجازه دادند تا زکات را جمع‌آوری کنم...من صدقات و زکات را از توانگران ایشان می‌گرفتم و بین بینوایان تقسیم می‌کردم.» از ابن‌عمر هم روایت شده است که وقتی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) عاملان صدقات را می‌فرستاد به آنها دستور می‌داد چیزهایی را که می‌گیرند در خویشاوندانِ کسانی صرف کنند که صدقات را از آنها گرفته‌اند. اگر در خویشاوندان نزدیک آنها کسی پیدا نشد، در عشیره (قبیله) آنها صرف شود، سپس همسایگان نیازمند و....» نکته‌ای که باید به آن توجه شود این است که صدقات به خاندان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) تعلق نمی‌گیرد؛ از این‌رو حضرت از خاندان خویش، هیچ فردی را حتی به عنوان عامل صدقات (طبق آیه قران، یکی از گروه‌های مستحق صدقات «عاملین علیها» محسوب می‌شوند.) قرار نداد. در برخی از منابع تاریخی آمده است: عبد‌المطلب بن ربیعة بن حارث و فضل بن عباس به حضور پیامبر آمدند و از آن حضرت خواستند که ایشان را عامل صدقات قرار دهد تا همانند دیگر عاملان، سهمی از صدقات برای خویش بردارند. منبع: انساب الاشراف، ج۱، ص۵۲۹، مصر، دارالمعارف، ۱۹۵۹ق · فتوح البلدان، ص۷۶-۷۷، بیروت، دارو مکتبة هلال، ۱۹۸۸ م · فتوح البلدان، ص۱۰۲، ترجمه محمد توکل، تهران، نقره، ۱۳۳۷ش، چاپ اول · فتوح البلدان، ص۱۰۶، ترجمه محمد توکل، تهران، نقره، ۱۳۳۷ش، چاپ اول · الطبقات الکبری، ج۴، ص۹۶ · البدء و التاریخ، ج۵، ص۹۵ · الطبقات الکبری، ج۷، ص۴۰۴ · الثقات، ج۲، ص۱۴۵ · تاریخ ابن خلدون، ج۱، ص۴۷۶ · تاریخ‌نامه طبری، ج۵، ص۱۵۱۹، تهران، البرز، ۱۳۷۳ش، چاپ سوم · الطبقات الکبری، ج۱، ص۲۴۷، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، فرهنگ و‌اندیشه، ۱۳۷۴ ش · المغازی، ج۳، ص۹۸۰ · الدولة الاسلامیه، ص۱۴۳، بیروت، دار ابن‌حزم، ۱۴۱۶ ق، چاپ اول · توبه/سوره۹، آیه۶۰ · الطبقات الکبری، ج۷، ص۴۹۳ · سبل الهدی و الرشاد، ج۸، ص۳۸۹، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ ق، چاپ اول · السنن الکبری، ج۷، ص۳۲، بیروت، دارالفکر، بی‌تا · المغازی، ج۲، ص۶۹۶ · معالم المدرستین، ج۲، ص۱۷۱، بیروت، مؤسسة النعمان، ۱۴۱۰ ق