عبودیت: عبودیت در قرآن

با این اشاره به قرآن باز می‌گردیم و چگونگی تاثیر عبادت را در پرورش فضایل اخلاقی در آیات قرآن بررسی می‌کنیم. ۶. ۱ - تفسیر نخستین آیه در همین راستا، در نخستین آیه، همه‌ی انسان‌ها را بدون استثنا مخاطب ساخته و راه تقوا را این‌گونه به آن‌ها نشان می‌دهد؛ می‌فرماید: «یا اَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ)؛ ای مردم! پروردگارتان را که شما و پیشینیان شما را آفریده پرستش کنید تا پرهیزکار شوید!» تکیه بر آفرینش پیشینیان ممکن است اشاره به این باشد که اعراب جاهلی برای توجیه پرستش بت‌ها، تکیه بر فعل پیشینیان داشتند، آیه‌ی فوق می‌گوید خداوند هم آفریدگار شماست و هم آفریننده‌ی پیشینیان است؛ آری! او خالق همه کس و همه چیز و مالک همه کس و همه چیز است؛ و تنها او شایسته‌ی عبادت است، نه بت‌ها؛ اگر رو به سوی عبودیّت خالص او آرید، شکوفه‌های تقوا بر شاخسار جان شما آشکار می‌شود؛ و این آلودگی‌های اخلاقی شما ناشی از عبادت خرافی شماست. این آیه رابطه‌ی نزدیک تقوا و عبادت را به طور مطلق بیان می‌کند. ۶. ۲ - تفسیر دومین آیه در حالی که در آیه‌ی بعد به رابطه‌ی « روزه » ـ‌که یکی از عبادات مهم است‌ـ و «تقوا» اشاره شده است؛ می‌فرماید: «یا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید روزه بر شما نوشته شده ـ‌همان‌گونه که بر کسانی که قبل از شما بودند نوشته شد‌ـ تا پرهیزگار شوید!» هر کس به روشنی در می‌یابد که به هنگام روزه داشتن، نور و صفای تازه‌ای در دل احساس می‌کند، خ. ر. ب. نیکی‌ها نزدیک‌تر، و از زشتی‌ها و بدی‌ها دورتر می‌بیند، حتّی آمارهای مستند نشان می‌دهد که در ایّام ماه مبارک رمضان سطح جرائم در جامعه‌ی روزه‌دار، بسیار پایین می‌آید، تا آنجا که ماموران انتظامی به اعتراف خودشان در این ماه به کارهای عقب‌مانده‌ی ‌ماه‌های دیگر می‌پردازند! این امور به خوبی نشان می‌دهد که هر قدر انسان به عبودیّت خداوند نزدیک‌تر شود از زشتی‌ها دورتر خواهد شد. ۶. ۳ - تفسیر سومین آیه در سومین آیه، به رابطه‌ی نزدیک « نماز » و پرهیز از گناه و فحشاء و منکر اشاره شده است؛ در این آیه شخص پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به عنوان یک الگو و اسوه ، مخاطب به این خطاب شده است: نماز را برپا دار که نماز (انسان را) از زشتی‌ها و گناه باز می‌دارد (وَ اَقِمِ الصَّلاةَ اِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ). «فحشاء و منکرات» مجموعه‌ی افعال غیراخلاقی است، و می‌دانیم تمام افعال غیر اخلاقی سرچشمه‌ای از صفات ضدّ ارزشی در درون جان انسان دارد؛ و به تعبیر دیگر، همیشه اخلاق درونی است که در اخلاق برونی اثر می‌گذارد. تاثیر نماز در باز داشتن از فحشاء و منکر نیز درست به همین دلیل است؛ زیرا نماز با افعال و اذکار بسیار پرمحتوایش، انسان را در جهانی برتر و والاتر (جهان قرب به خدا) وارد می‌کند؛ و این نزدیکی او را از سرچشمه‌های اصلی فحشاء و منکر که همان هوای نفس و حبّ افراطی به دنیا است دور می‌سازد. به همین دلیل، نمازگزاران واقعی کمتر گِرد گناه می‌گردند؛ ۶. ۴ - تفسیر چهارمین آیه در چهارمین آیه، بعد از اشاره به بعضی از رذایل اخلاقی مانند جزع و بی‌تابی به هنگام بروز مشکلات، و بخل به هنگام دست یافتن به خیرات، تنها نمازگزاران را استثنا می‌کند، و می‌فرماید: «اِنَّ الْاِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً اِذا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً وَ اِذا مَسَّهُ الْخَیْرُ مَنُوعاً اِلاَّ الْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ دائِمُونَ؛ می‌فرماید: «خُذْ مِنْ اَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها؛ از اموال آن‌ها صدقه‌ای (به عنوان زکات) بگیر تا به وسیله‌ی آن، آن‌ها را پاک سازی و پرورش دهی». هیچ کس از شما صدقه‌ای از مال حلال نمی‌پردازد ـ و البتّه خداوند جز حلال قبول نمی‌کند ـ مگر این که خداوند آن را با دست خود می‌گیرد، حتّی اگر یک دانه خرما باشد، سپس در دست خدا نمو می‌کند تا بزرگ‌تر از کوه شود!» این حدیث که تشبیه و کنایه‌ی پرمعنایی در بردارد اهمّیّت فوق‌العاده‌ی این عبادت بزرگ، و ارتباط مستقیم آن را با خدا و مسائل معنوی روشن می‌سازد. ۶. ۶ - تفسیر ششمین آیه در ششمین آیه، به یکی دیگر از عبادات مهم و معروف، یعنی ذکر خدا اشاره شده و از تاثیر عمیق آن در آرامش دل‌ها، سخن می‌گوید؛ می‌فرماید: «الَّذِینَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ اَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ؛ آنان کسانی هستند که ایمان آورده‌اند، و دل‌هایشان به یاد خدا مطئمن (و آرام) است، آگاه باشید با یاد خدا دل‌ها آرامش می‌پذیرد!» آرامش دل همیشه توام با توکّل بر خدا ، و عدم وابستگی به مادّیات و عشق به زرق و برق دنیا و آز و طمع و بخل و حسد است. چرا که اگر این صفات رذیله در دل باشد، آرامشی در آن نخواهد بود. بنابراین، یاد خدا می‌تواند اثر عمیقی در دور ساختن انسان از این رذایل داشته باشد، تا شکوفه‌ی آرامش بر شاخسار دل آشکار گردد. ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از صبر (روزه) و نماز کمک بگیرید! (زیرا) خداوند با صابران است!» در بعضی از روایات اسلامی صبر به روزه تفسیر شده است. در حدیثی از امام صادق (علیه‌السّلام) آمده است که در ذیل آیه «اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ» فرمود: «الصبر هو الصوم» که یکی از مصداق‌های روشن صبر است، وگرنه صبر مفهوم وسیعی دارد که هرگونه استقامت در برابر هوای نفس و وسوسه‌های شیطان و استقامت در طریق اطاعت پروردگار ، و در برابر حوادث ناگوار و مصائب را شامل می‌شود. در حدیثی از امیر مؤمنان علی (علیه‌السّلام) می‌خوانیم که هرگاه کار مهمّی برای او پیش می‌آمد نماز می‌خواند، سپس آیه‌ی «و اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ» را تلاوت می‌فرمود (کان علی اذا هاله امر فزع، قام الی الصلوة ثم تلا هذه الآیة و استعینوا بالصبر و الصلوة) اشاره به این که نماز به من نیرو می‌بخشد. آری! این عبادت‌های مهم فضایلی همچون توکّل و شجاعت و شهامت و صبر و استقامت را در وجود انسان زنده می‌کند، و از رذایل اخلاقی همچون جبن و ترس ، تردید و دودلی، اضطراب و نگرانی در برابر حوادث مهم، و دنیاپرستی ، دور می‌سازد؛ و به این ترتیب، بخش مهمّی از فضایل اخلاقی را در وجود انسان زنده می‌کند، همان‌گونه که بخش قابل توجّهی از رذایل را می‌میراند. ۶. ۸ - تفسیر هشتمین آیه خداوند متعال می‌فرماید: «ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْاِنْسَ اِلاَّ لِیَعْبُدُونِ؛ جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند.» امام صادق (علیه‌السّلام) در تفسیر این آیه‌ فرمود: آنان را خلق کرد تا امرشان کند که عبادتش کنند. و همین‌طور در تفسیر آیه‌ مزبور فرمود: «خَلَقَهُم‌ْ لِلْعِبَادَهِ؛ برای عبادت خلقشان کرد.» و امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) در خطبه‌ ذی‌قار می‌فرماید: «... همانا خدای تعالی محمّد (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) را به حق مبعوث کرد تا بندگانش را از پرستش بندگان به پرستش خود، و از بیعت بندگانش به بیعت خود، و از فرمان‌بری بندگانش به فرمان‌بری خود، و از ولایت و دوستی بندگانش به ولایت خود در آورد.» آری عبد بودن یعنی بنده و کوچک بودن، و مولا بودن یعنی آقا و بزرگ بودن. کسی که مالک باشد آقاست و کسی که مملوک باشد بنده است. او که مالکیّت مطلق دارد، تسلّط بر همه‌ی امور، ولایت و حکومت بر همگان، امر و نهی و بزرگی و عظمت برای همه دارد. و بندگان و مملوک‌ها را در مقابل او فروتنی و افتادگی، کوچکی و فرمان‌بری لازم است. ۶. ۹ - نهمین و دهمین آیات «وَ قَضی رَبٌّکَ اَنْ لا تَعْبُدُوا اِلاّ ایّاهُ؛ حکم پروردگارت بر این قرار یافت که فقط او را عبادت کنید.» «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ اُمَّهٍ رَسُولاً اَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ؛ در هر امّتی رسولی برانگیختم که خدا را عبادت کنید و از طاغوت دوری جویید.» ۶. ۱۰ - تفسیر یازدهمین آیه خدای تعالی فرماید: «وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَهً لِیَکُونُوا لَهُمْ عِزًّا ـ کَلاَّ سَیَکْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَ یَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدًّا؛ مشرکان غیر از خدای تعالی خدایانی برای خود گرفتند تا موجب عزّتشان باشند. چنین نیست! بزودی آن خدایان، پرستش آنان را انکار کرده و دشمن آنان خواهند شد.» امام صادق (علیه‌السّلام) در تفسیر این آیه فرمود: آنان که غیر از خدای تعالی برای خودشان خدایانی قرار داده‌اند، در روز رستاخیز خدایانشان با آنان به مخالفت برخاسته، از آنان و عبادتشان بیزاری خواهند جست. سپس امام (علیه‌السّلام) فرمود: پرستش و عبادت، سجده و رکوع نیست؛ بلکه پرستش همان اطاعت است. هر کس مخلوقی را در نافرمانی و معصیت خدای تعالی اطاعت کند، او را پرستش کرده است. و امام باقر (علیه‌السّلام) می‌فرماید: شما (شیعیان) آن گروهی هستید که از عبادت طاغوت سرپیچی کردید. و هر کس ستمگری را اطاعت کند، همانا او را پرستش کرده است. ۶. ۱۱ - تفسیر دوازدهمین آیه ب. ت. ب. اینکه بندگان و آنچه در اختیار آن‌ها قرار داده شده ملک طلق خداوند متعال است، پس این اعضا و جوارح و تمام ساختمان بدن انسان هم ملک اوست و استفاده از آن‌ها منوط به اذن و رضای اوست و هر تصرّفی در آن‌ها، اگر مطابق حکم و اذن و رضای خدا نباشد، حرام خواهد بود. پس خداوند متعال همگان را مالکیّت و سلطنت بر نفوس و اموالشان داده است، و حدود و ثغور آن را به وسیله‌ی شرایع آسمانی بیان کرده است. پس هیچ‌کس را بر دیگری سلطنت و حکومت و فرماندهی نیست جز اینکه خدای تعالی داده باشد. خدای تعالی می‌فرماید: «قُلِ اللَّهُمَّ مالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْکَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِیَدِکَ الْخَیْرُ اِنَّکَ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ قَدِیرٌ؛ بگو: خداوندا! ‌ای دارنده‌ی ملک! می‌دهی ملک را به کسی که می‌خواهی، و می‌گیری از کسی که می‌خواهی. و عزّت می‌بخشی کسی را که بخواهی. و ذلیل می‌کنی کسی را که خود می‌خواهی. همه‌ی خیرات در دست تو است. همانا تو به هر چیزی توانا هستی.» ۶. ۱۲ - تفسیر سیزدهمین آیه و باید متوجّه بود همه‌ی حکومت‌ها و سلطنت‌ها در مسیر حکومت و سلطنت الهی نیست، و حکومت و سلطنتی در طول حکومت و سلطنت خداوند متعال قرار دارد که در جهت اطاعت و فرمان‌بری و خضوع و خشوع در مقابل خداوند باشد. و آن، عبارت است از حکومت و سلطنت پیامبران الهی و اوصیای آن‌ها و آنان که از ناحیه این‌ها ماذون به سرپرستی امور مردم باشند و از حدود و ثغور آن تجاوز نکنند. و از این میان حضرت محمّد (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) ، ولایت و مالکیتش شامل همه‌ی درجات و مراتب ولایت‌ها و مالکیّت‌ها است، و مالکیّت تمام والیان امر، امیران لشکر، حاکمان بلاد، قضات و علما ، و همچنین ولایت موالی بر عبید، همه تحت ولایت و مالکیّت پیامبر گرامی اسلام (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) قرار گرفته‌اند. ثُمَّ تَلا هذِهِ الآیَهَ: «ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا؛ خدای تعالی امور خلق را به پیامبرش تفویض کرد تا ببیند چگونه از او فرمان می‌برند. سپس حضرت این آیه را تلاوت کرد: هر چه رسول برایتان آورد اخذ کنید. هر چه را رسول خدا (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) حرام کند، به منزله‌ی آن است که خداوند متعال حرام کرده است.» ۶. ۱۳ - تفسیر چهاردهمین آیه و همین امر درباره‌ی امامان معصوم (علیهم‌السّلام) که اوصیای گرامی پیامبر اسلام (صلّی‌الله‌علیه‌وآله) و ذرّیّه‌ی آن حضرت هستند، جاری است جز اینکه آنان را حقّ تحلیل و تحریم نیست. امام باقر (علیه‌السّلام) در تفسیر آیه‌ی «اَطِیعُوا اللَّهَ وَ اَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ اُولِی الْاَمْرِ مِنْکُمْ» می‌فرماید: هِیَ فِی عَلِیٍّ وَ فِی الاَئمَّهِ. این آیه درباره‌ی علی (علیه‌السّلام) و امامان معصوم است که خداوند متعال آنان را در جای پیامبران قرار داده است؛ جز اینکه آنان چیزی را حلال و حرام نمی‌کنند. منبع: بقره/سوره۲، آیه۲۱ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۳ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۵ · معارج/سوره۷۰، آیه۱۹-۲۴ · توبه/سوره۹، آیه۱۰۳ · صحیح مسلم، ج۲، ص۷۰۲، طبع بیروت · رعد/سوره۱۳، آیه۲۸ · تفسیر نمونه، ج۱۰، ص۲۲۸، ذیل آیه · بقره/سوره۲، آیه۱۵۳ · مجمع البیان، ج۱، ص۲۱۷، ذیل آیه ۴۵ سوره بقره · بحارالانوار، ج۹۳، ص۲۵۴ · اصول کافی، ج۳، ص۴۸۰، طبق نقل المیزان · سوره ذاریات/۵۲، آیه۵۶ · علل الشرایع، ص۱۳ · علل الشرایع، ص۱۴ · کافی، ج۸، ص۳۸۶ · سوره اسرا/۱۷، آیه۲۳ · سوره نحل/۱۶، آیه۳۶ · سوره مریم/۱۹، آیات ۸۱-۸۲ · تفسیر قمّی، ج۲، ص۵۵ · بحارالانوار، ج۲۳، ص۳۶۱ · سوره ال عمران/۲، آیه۲۶ · سوره حشر/۵۹، آیه۷ · اصول کافی ج۱، ص۲۶۶ · بحارالانوار، ج۱۷، ص۱۰ · سوره نساء/۴، آیه۵۹ · تفسیرعیّاشی ج۱، ص۲۵۲