دکترین
عدالت اجتماعی در دین: آزادی در حوزه‌ی روابط اجتماعی
آزادی در عرصه روابط اجتماعی تعریفی به ظاهر متفاوت با تعریف آن در حوزه‌ی درونی انسان دارد؛ ولی تفاوت میان این دو، تنها در فضای تطبیق این مفهوم است. آزادی در روابط اجتماعی به معنای عدم مداخله دیگران در اعمال اراده‌ی فرد است؛ یعنی تفاوت در نوع مانعی است که در برابر اعمال اراده و انتخاب فرد قرار می‌گیرد، نه در اصل مفهوم. بر این اساس، هر الزام و منع اجتماعی، تحدید آزادی افراد است و همه‌ی قراردادهای اجتماعی، عرف‌ها و قوانین و حکومت‌ها محدود کننده‌ی آزادی فردی است.
درست است که آزادی مطلوب است و نباید از آن چشم پوشید، ولی انسان تنها یک نیاز و یک مطلوب ندارد و تامین این نیازها در سایه‌ی چشم پوشی از برخی آزادی‌ها ممکن نمی‌گردد. حقیقت این است که آن چه به کنار گذاشته می‌شود افسار گسیختگی است. آزادی نیز باید قانونمند باشد و در حدی که شکوفایی و خلاقیت و حرکت ایجاد کند و به حال فرد و اجتماع زیانبار نباشد پذیرفته شود؛ وگرنه این نیز یک هوس فردی است که باید از آن نیز آزاد شد. انسان نیازمند اجتماع است و به دلیل وسعت نیازهایش و عدم امکان تامین آنها به تنهایی و نیز نیاز به انس و دوستی با دیگران، برای تامین نیازهای ازدواج و روابط خانوادگی ناچار از زندگی اجتماعی است.
عدالت اجتماعی در این فضاست که مطرح می‌شود و به عنوان مناسب‌ترین الگو برای تنظیم روابط اجتماع عرضه می‌گردد. (برخی از مبتکران بحث «قراردادهای اجتماعی» این گونه تصور کرده‌اند که انسان در ابتدا آزاد و رها زندگی می‌کرده است و سپس تن به اجتماع داده است. این تصور را در برخی قائلان به مدنیت بالطبع و همچنین پاره‌ای از معتقدان به مدنیت بالاضطرار می‌توان دید، ولی حقیقت این است که انسان از ابتدای هبوط و حتی قبل از آن، تنها نبوده است و با زوج و مونسی همراه بوده است. از همین رو، با تفصیل بیش‌تری بدان می‌پردازیم. ۱۰.
۱ - تفکیک دو مفهوم آزادی در ابتدای بحث، باید به تفکیک میان دو مفهوم از آزادی بپردازیم. گاهی مراد از آزادی فردی عدم دخالت دولت‌ها، گروه‌ها و یا افراد دیگر در فعالیت‌های فرد است؛ به عبارت دیگر، آزادی یعنی مصون بودن فرد از مداخله‌ی دیگران؛ و گاه مقصود از آن، سروری فرد بر خود است و توانایی انجام دادن آن چه واقعاً می‌خواهد (یا باید بخواهد). ۱۰.
۲ - نوع اول آزادی در بحث از نوع اول آزادی، این نکته مورد بررسی قرار می‌گیرد که محدوده‌ی آزادی هر فرد تا کجاست؛ محدوده‌ای که هیچ نهاد یا فردی حق تجاوز به حریم آن را ندارد.فردگرایان لیبرال طرفدار گسترش دادن هر چه بیش‌تر فضای این حریم خصوصی و فردی هستند و اختیارات دولت‌ها را تنها در حد ضرورت و حفظ مصالح اجتماع یا حفظ آزادی دیگران می‌پذیرند. نوع دوم آزادی، به معنای حق تعیین مقدرات خود و در دست گرفتن سرنوشت خویش است. این مفهوم از آزادی ربطی مستقیم با دموکراسی دارد؛ چرا که در حکومت دموکراتیک امکان دخالت هر فرد در تعیین مقدرات خویش فراهم می‌آید.
مطلوب بودن هر دو نوع آزادی مورد تردید نیست؛ ولی در فضای واقعی اجتماع، هر دو دچار عواقب نامطلوب و آفات مهمی است. آزادی ماهی‌های بزرگ به معنای مرگ ماهی‌های کوچک است. تفاوت‌ها در جسم و ذهن و ویژگی روانی، اختلاف در جایگاه اجتماعی افراد و ناهمسانی توانایی‌های اقتصادی و...می‌تواند زمینه‌ی مناسبی برای انسان طبیعی و سرشار از غرایز باشد که در فضای آزاد و به دور از کنترل، به رقابت و کشمکش بپردازد. روشن است که در این فضا جایی برای عدالت اجتماعی و حتی آزادی اکثریت افراد باقی نمی‌ماند.
آزادی فردی در این گونه جوامع، تنها در چارچوب‌های مشخص، پذیرفتنی است. خصوصاً در جوامعی که مکتب و ایدئولوژی خاصی پذیرش عمومی یافته است. در واقع، در این گونه جوامع، مردم از آزادی عبور کرده، آزادانه این افسار گسیختگی را طرد نموده‌اند. برای روشن‌تر شدن آثار این دیدگاه مصداق تام آن را در لیبرالیسم اقتصادی بررسی خواهیم کرد. البته بحث از لیبرالیسم اقتصادی و ارتباط آن با عدالت اجتماعی، به دلیل اهمیت و ویژگی موضوع، به بررسی گسترده‌تری نیاز دارد. ۱۰.
۳ - نوع دوم آزادی حال به مفهوم دوم آزادی می‌پردازیم. سروری انسان بر خویشتن و انتخاب هدف و راه زندگی از سوی او مطلوب‌ترین شکل برای شروع حرکت انسان است. آفرینش آدمی نیز به گونه‌ای است که او را به آزادی می‌رساند. در اجتماع نیز آن چه مطلوب است، انتخاب آگاهانه و آزادانه‌ی مردم است. حکومت و حاکمیت، بدون پذیرش اجتماعی با مشکلات مختلفی رو به روست. رفع اختلاف میان ارزش‌های پذیرفته اجتماعی و اهداف حکومت و قانون ، جز با تحمیل و فشار ممکن نیست.
(«لا اکره فی الدین قد تبیّن الرشد من الغیّ؛ در قبول دین، اکراهی نیست. (زیرا) راه درست از راه انحرافی، روشن شده است»، «لقد ارسلنا سبلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و المیزان لیقوم الناس بالقسط؛ همه‌ی رسولان با بینات و کتاب و میزان آمده‌اند تا مردم خود به پا خیزند») اهداف دین اهدافی نیستند که جز با انتخاب آزاد بتوان به سوی آن گام برداشت. اما نبود آگاهی و بینش در افراد و فضای مناسب برای انتخاب، این گزینش را کاملاً از ارزش تهی می‌نماید و ب.
ت. ب. همین نکته نمی‌توان ادعای دموکراسی و حکومت مردم را بدون آماده بودن این شرایط پذیرفت. روشن شدن این مبحث و تبیین ارتباط میان دو نوع آزادی، همچنین توضیح روابط میان آزادی و عدالت اجتماعی ، به بحثی گسترده‌تر نیاز دارد. ما در این مختصر، نخست به دموکراسی و لیبرالیسم سیاسی و سپس به لیبرالیسم اقتصادی پرداخته، تقابل‌ها و ارتباطات میان عدالت اجتماعی و اشکال مختلف لیبرالیسم را نشان می‌دهیم.
منبع: بنیادهای علم سیاست، ص۱۵۴ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۶ · حدید/سوره۵۷، آیه۲۵
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.