عدم: نکته

همه پدیده‌های مادی سابقه عدم زمانی دارند، به این معنا که زمانی بوده که آنها وجود نداشته‌اند. طبق این بیان عدم مقابل، عدمی است که در عرض وجود نیست بلکه در طول آن است. اما عدم مجامع مسبوق بودن وجود، به عدم ذاتی است و مقصود از عدم مجامع همان امکان شی‌ء است؛ زیرا حقیقت امکان ، عدم و اقتضا نداشتن است که ممکن در ذات ‌خود اقتضایی ندارد و وجود را از ناحیه علت دریافت می‌کند. پس وجود هر ممکن‌الوجودی مسبوق به این عدم است و پس از وجود نیز با آن همراه است. زیرا عدم ذاتی ندارد تا برخوردار از حظ وجودی باشد بلکه اضافه عدم به اشیاء در ظرف ذهن م. ب. بنابراین برای عدم (چه عدم مطلق و چه عدم مضاف) حقیقتی نیست تا حظی از وجود داشته باشد. ۳- عدم زمانی و دهری: وجود در هر مرتبه‌ای از مراتب عرضی و طولی، عدمی مقابل خود دارد و عدم مقابل وجود در سلسله عرضی که عدمی سیال است عدم زمانی نامیده می‌شود که همان فقدان وجود شی‌ء در برهه‌ای از زمان است. منبع: تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۱، ص۵۰-۵۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۱، ص۶۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۲، ص۵۱۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · تهذیب الاصول، ج۱، ص۴۱۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۷ · دانشنامه امام خمینی، ج۷، ص۲۴۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰