عرفان: عناصر بنیادین مکتب عرفان

مکتب عرفان، بر شش عنصر اساسی که پایه‌های اصلی عرفان و تصوف را تشکیل می‌دهد استوار است. وقتی جنید (متوفای ۲۹۸) حدیث کان الله و لم یکن معه شیء؛ خدا بود و چیزی با او نبود را شنید، گفت: الان کما کان؛ اکنون نیز چنان است که بود. اینان می‌گویند: هستی حقیقت واحدی است که در باطن ، وحدت کامل دارد و از هرگونه تفرقه و کثرتی منزه است و در ظاهر منشا نمایش کثرت است؛ ولی این کثرت‌ها ظاهری و خیالی هستند، نه واقعی و حقیقی. ۵.۱. ۱ - بیان شبستری شبستری در گلشن راز می‌گوید: جناب حضرت حق را دویی نیست •••• در آن حضرت من و ما و تویی نیست من و ما و تو و او هست یک چیز •••• که در وحدت نباشد هیچ تمییز حقیقت به منزله آب دریاست و پدیده‌ها و حوادث، همچون امواج و حبابند؛ اما با یک نظر عمیق روشن می‌شود که در آنجا هر چه هست آب است و بس و بقیه جلوه‌ها و مظاهر آن آبند و تحقق و ذات جداگانه و مستقلی ندارند؛ در حقیقت نیستی‌هایی هستی نمایند. اما به لحاظ وجود و حقیقتش چیزی جز آب نیست؛ و نیز به منزله بخار و برف و تگرگ و یخ است نسبت به آب. پس هر کس به امواج که همان وجودات و صور حوادثند و از دریای پرتلاطم و خروشان (که با هر تکانش، امواج حوادث از پس پرده غیب و باطن، به سوی ساحل ظهور و شهود می‌غلتند) غافل ماند، طبعا این امواج نوظهور را از دریا جدا می‌بیند و به اثبات غیر و ماسوی می‌پردازد و آنکه دریا را ببیند و از حقیقت امواج و وابستگی آنها به دریا آگاه باشد، این حقیقت را باور می‌کند که ماسوی همه عدمند و با وجود دریا متحقق گشته‌اند. بنابراین از نظر وی، چیزی جز حق، وجود راستین ندارد و ماسوی عدم‌های هستی نمائی (که وجود و تحققی خیالی دارند) بیش نیستند. پس غیر حق، خیال محض است و متحقق واقعی، حضرت حق است و بس. به‌همین دلیل گفته‌اند: دریا از ازل دریاست؛ و در حقیقت این پدیده‌ها به منزله موج‌ها و جوی‌هایی هستند. به‌هوش باش که نقش‌ها و صورت‌های ظاهری، حقیقتی را که در آنهاست، از تو پوشیده ندارند. (و لیس حال ما یطلق علیه السوی و الغیر، الا کحال الامواج علی البحر الزخار، فان الموج لا شک انه غیر الماء من حیث انه عرض قائم بالماء و اما من حیث وجوده فلیس فیه شی ء غیر الماء و کحال البخار و الثلج و البرد و الجمد بالنسبة الی الماء. فمن وقف عند الامواج التی هی وجودات الحوادث و صورها، و غفل عن البحر الزخار الذی بتموجه یظهر من غیبه الی شهادته و من باطنه الی ظاهره هذه الامواج، یقول بالامتیاز بینهما و یثبت الغیر و السوی؛ و من نظر الی البحر و عرف انها امواجه و الامواج لا تحقق لها بانفسها، قال بانها اعدام ظهرت بالوجود فلیس عنده الا الحق سبحانه، و ما سواه عدم یخیل انه موجود متحقق، فوجوده خیال محض و المتحقق هو الحق لا غیر و من هنا قیل: البحر بحر، علی ما کان فی قدم-ان الحوادث امواج و انهار/ لا یحجنک اشکال تشاکلها-عمن تشکل فیها، فهی استار. ) بنابر آنچه گفته شد، از دیدگاه عرفا، کثرت‌های جهان هستی، وهم و خیالی بیش نیست و ممکنات هیچگونه استقلال وجودی ندارند. این ظهور و تجلی بر اساس آن حب ذاتی بود که درباره آن فرموده است: گنجی نهفته بودم؛ پس خواستم شناخته شوم؛ آنگاه (خلایق را) آفریدم تا شناخته شوم. چنانکه فرموده است: کار را از آسمان به زمین تدبیر می‌کند؛ سپس همه چیز در روزی که با حساب شما به‌اندازه هزار سال است به سوی او بالا می‌رود. (ظهر (تعالی) اولا بصور الاعیان الثابتة و استعداداتها فی باطنه و حضرة علمه الذاتی، بالفیض الاقدس و التجلی الاول، بحسب الحب الذاتی الذی قال عنه: کنت کنزلا مخفیا فاحببت ان اعرف، فخلقت الخلق لکی اعرف. ثم اظهرها بحسب مراتبه الذاتیة، بالفیض المقدس و دبرها بحکمته علی ما اقتضته الاستعدادات الازلیة، کما قال تعالی: «یدبر الامر من السماء الی الارض ثم یعرج الیه فی یوم کان مقداره الف سنة مما تعدون؛ ». اما ماهیت را هیچ‌وپوچ نمی‌انگارد و بر این باور است که کثرات و ماهیات به حیث تقییدی وجود متحقق و موجودند. ایشان قائل است که میان معدوم محض و هیچ‌وپوچ با مصداق بالعرض وجود تمایز است و چنین نیست که هرآنچه مصداق بالذات موجود نبود، معدوم محض و هیچ‌وپوچ است و هیچ حظی از واقعیت نداشته و امری موهوم است. ازاین‌رو باید کثرات را نه در عرض وجود حق، بلکه در نفس آن حقیقت اطلاقی یافت؛ البته نه در مقام اطلاق ذات، بلکه در مقام تنزلات تعینی به این معنا که آن حقیقت اطلاقی در موطن‌های تقییدی شانی ظهور می‌یابد؛ پس درعین‌حال که در یگانه بودن وجود حق، خدشه‌ای ایجاد نمی‌شود، تمام کثرات به‌واسطه وجود حق موجودند و این وساطت از سنخ حیث تقییدی شانی است. ۵.۱. ۴ - فرق حلول، اتحاد و وحدت شارح گلشن راز در بیان فرق میان حلول و اتحاد و وحدت، وحدت را چنین توصیف می‌کند: وحدت، تنزلات مراتب ظهور است که به سبب تقیدات اعتباریه که تماما اعدامند، در هرجا به صورتی و نقشی جلوه می‌کند. صوفیه معتقدند در دار وجود، جز حق دیاری نیست: لیس فی الدار غیره دیار و در وحدت حقیقی، دوگانگی (اثنینیت) و جدایی (غیریت)، محض ضلال و گمراهی و امری محال است. حلول و اتحاد از غیر خیزد •••• ولی وحدت همه از سیر خیزد یعنی ذات واحد، در مراتب تنزلات و ظهورات، به سبب تقید به قیود اعتباریه هرجا به صورتی و نقشی ظهور نموده است و آن نقش‌ها که در حقیقت، عدمند، موهم تعدد و تکثر آن حقیقت واحده گشته‌اند. جمله عالم نقش این دریاست بس •••• هرچه گویم غیر از این سوداست بس بحر کلی چون به جنبش کرد رای •••• نقش‌ها بر بحر کی ماند به جای «کل شیء‌ هالک الا وجهه له الحکم و الیه ترجعون؛ همه چیز نابود شدنی است، جز او؛ حواس آدمی و نیز قوای عقلی وی (در محدوده‌ای تنگ و سطحی پایین) با ظاهر جهان و ماهیات و تعینات سر و کار دارد؛ ولی انسان از راه باطن خویش می‌تواند در سیر آفاق و انفسی، با حقیقت واحد جهان هستی، ارتباط حضوری و شهودی داشته باشد؛ و این وقتی میسر است که از تعلقات ظاهری رها شده باشد: رو مجرد شو، مجرد را ببین. هر که در خلوت به بینش یافت راه •••• او ز دانش‌ها نجوید دستگاه با جمال جان چو شد هم کاسه‌ای •••• باشدش ز اخبار و دانش تاسه‌ای عرفا، به اتفاق، بینش عرفانی و ذوقی را بر دانش کلامی و فلسفی ترجیح می‌دهند. این ترجیح (بر اساس اظهارات آنان) بر این دلایل مبتنی است: نخست آنکه، بینش عرفانی، یگانه معرفت دور از تقلید است؛ زیرا معرفت حاصل از کشف و شهود، آدمی را مستقیما به ساحت قدس حقیقت نزدیک می‌کند و او، آن را حضورا در می‌یابد؛ در صورتی که در معرفت حاصل از مباحث کلامی، از آنجا که استناد بحث‌ها و دلایل آن، به احادیث و ظواهر نصوص است، طبعا نوعی تقلید و تعبُدگونگی در کار است. به عبارت دیگر، معیار در کلام شنیدن است ولی در عرفان دیدن و شنیدن کی بود مانند دیدن. این سخن مباهات آمیز عارفان (خطاب به دانشمندان) نیز ناظر به‌همین نکته است: شما، دانش خود را از سلسله مردگان به‌دست می‌آورید و ما، از سر سلسله زندگانی، یعنی ساحت قدس الهی. (از کلام بایزید بسطامی است: اخذتم علمکم میتا عن میت، و اخذنا علمنا عن الحی الذی لا یموت. ) دیگر آنکه در کلام، از مبانی اعتباری، مانند حسن و قبح عقلی بهره می‌گیرند؛ در نتیجه، استدلال خود را به‌صورت جدل مطرح می‌کنند نه برهان و جالب‌تر آنکه متکلم، نتیجه را پیش از استدلال پذیرفته و طبعا استدلال وی تابع نتیجه است. فلاسفه نیز، از تقلید به دور نیستند؛ زیرا هریک از ایشان معمولا به مکتب یا شخصیت معروفی دل می‌بندد و پیرو افکار و عقاید او می‌گردد؛ مانند پیروان افلاطون یا ارسطو و دیگران و در صورت استقلال فکری هم، در تفکر و استدلالشان نوعی پیروی و تقلید از اصول و مبادی و مقدمات قیاسی وجود دارد؛ چون نتیجه، محصول قهری صغری و کبری و مبادی است. این مبادی و مقدمات، واسطه درک حقایق‌اند؛ در صورتی که عارف شخصا و بدون واسطه، به حقیقت راه پیدا می‌کند. دوم آنکه، معرفت عرفانی، معرفتی شهودی است که به لحاظ اطمینان و ارزش، هرگز با علم حصولی فلاسفه و اهل کلام، قابل مقایسه نیست. در علم حصولی ، تنها با صور ذهنی پدیده‌ها سر و کار داریم نه با وجود خارجی اعیان؛ به اصطلاح، حقایق خارجی معلوم عرضی‌اند و تنها صورت‌های نقش بسته در ذهن که از حقایق خارجی به‌دست می‌آیند معلوم ذاتی هستند؛ در صورتی که معرفت عرفانی، با اتصال و اتحاد عالم و معلوم آغاز می‌شود و به مرحله فنای عالم و معلوم می‌انجامد. به بیان دیگر، علمای ظاهر از مراتب سه‌گانه علم؛ و اگر در آتش بیفتیم و در آن بسوزیم به حق الیقین، آتش را دریافته‌ایم. به همین دلیل، به نظر عرفا، هدفی را که حکمت دنبال می‌کند، یعنی نیل به حقیقت اشیا، جز به وسیله عرفان، دست یافتنی نیست. حکما و فلاسفه نیز، خود بر عجز بشر از درک حقایق اشیا اعتراف کرده‌اند. (در منطق ، در باب تحدید و تعریف ماهیات، بر دشواری شناخت ماهیات و فصول و اجناس آن تاکید کرده‌اند.) دلیل سوم، گستردگی قلمرو کشف و شهود است که از توانایی درک عقلانی فراتر است؛ زیرا توانایی عقل، محدود به حوزه و قلمرو معیارها و مبادی خویش است؛ در حالی که حقایق جهان، بسی وسیع‌تر از این قلمروند. عقل (مانند قوا و حواس دیگر) نیرویی از نیروهای وجود آدمی است که به مسائل مادی و معنوی دنیوی محدود است. همان‌گونه که نباید از چشم انتظار شنیدن و از گوش توقع دیدن داشت و هر یک در محدوده خود، فعالیت دارد، نباید از عقل که صرفا وسیله‌ اندیشه است، انتظار درک حقایقی را داشته باشیم که تنها با استبصار باطنی قابل شهود و وصول‌اند. بنابراین، مسائلی مانند ذات و صفات و افعال الهی ، وحی و نبوت ، قضا و قدر ، ولایت و هدایت ، معاد و زندگی اخروی، حقیقت هستی، ارزش و موقعیت انسان و جز آن، تنها به‌وسیله کشف و شهود باطنی و بینش درونی و بصیرت عرفانی، قابل درک و وصول‌اند. این مسائل که اساس شناخت همه حقایق‌اند عبارتند از: ۱. شناخت اسماء الله؛ ۲. شناخت تجلیات حق؛ ۳. شناخت خطاب حق به زبان شرایع؛ ۴. شناخت مراتب کمال و نقص وجود؛ ۵. شناخت انسان از ذات خویش؛ ۶. شناخت امراض نفس و درمان آن؛ ۷. شناخت حقیقت و پایگاه و ارزش زندگی. ۵. ۳ - فنای در حقیقت و فنای فی الله اصولا فرق میان عالم و عارف در آن است که هدف عالم، فهم حقیقت است و هدف عارف، فنای در حقیقت. مولوی می‌گوید: هیچ‌کس را تا نگردد او فنا •••• نیست ره در بارگاه کبریا گرچه آن وصلت بقا‌اندر بقاست •••• لیک در اول فنا‌اندر فناست چیست معراج فلک؟ این نیستی •••• عاشقان را مذهب و دین نیستی نیستی هستت کند، ‌ای مرد راه •••• نیست شو، تا هست گردی از اله عارف چنین می‌پندارد که در اثر سیر و سلوک و مجاهدت، از مرز حدود و قیود شخصی می‌گذرد و به حقیقت مطلق و نامحدود می‌رسد و با آن متحد می‌گردد و سرانجام در آن فانی می‌شود. می‌گویند: اعیان موجود است، تعیناتی بیش نیستند که از مبدا لایزال جدا شده‌اند. تشخص آنها تنها با مرزهایی نابود شدنی صورت گرفته است و سرانجام بایستی این حدود از آنها زدوده شود یا خود آنها ر. ا. خ. بزدایند و این تشخص‌ها ر. ا. خ. دور سازند تا به اصل خویشتن بازگردند؛ لذا این تعین‌ها و تشخص‌ها، اعدامی بیش نیستند و آدمی، پس از رها شدن از این تعین‌ها، به‌هستی مطلق (که اصل حقیقت است) می‌رسد و همین شوق بازگشت به اصل و حقیقت خویشتن است که موجودات را در سوز واداشته است. بشنو از نی چون حکایت می‌کند •••• وز جدایی‌ها شکایت می‌کند کز نیستان تا مرا ببریده‌اند •••• از نفیرم مرد و زن نالیده‌اند سینه خواهم شرحه شرحه از فراق •••• تا بگویم شرح درد اشتیاق هر کسی کو دور ماند از اصل خویش •••• باز جوید روزگار وصل خویش فنا ، همان رفع تعین است و در حقیقت جز تعین و خود بودن، حجاب دیگری میان موجودات و حضرت حق نیست. برفشان بر هر دو عالم آستین •••• در مقام وحدت ایمن نشین چون روی راه خدا بیخود برو •••• دوست خواهی، از خودی بیگانه شو چونکه گردد نور وحدت آشکار •••• ظلمت کثرت نماند برقرار و شبستری (چون فنا و وصول به حق، لازمه رفع تعین است) می‌گوید: تعین بود کز هستی جدا شد •••• نه حق شد بنده نی بنده خدا شد یعنی چنین نیست که وقتی گفته می‌شود: خود ر. ا. خ. خالی کن و از خود بگذر و فانی و محو و نیست شو و هستی خود را برانداز، همه، فرع آن باشد که این سرا را سرای هستی و وجود بدانیم. در این صورت، تو نیز وجودی داری؛ بکوش تا آن وجود ر. ا. خ. برانی و عدم شوی؛ بلکه مقصود آن است که ظهور حق در صورت کثرات و تعینات، مانند حباب و امواج دریاست که بر روی آب پیدا می‌شوند و دریا در پشت آنها مخفی می‌ماند و امواج و حباب‌ها، غیر از دریا می‌نمایند؛ در حالی که چیزی جز دریا در آنجا نیست و تا زمانی که امواج و حباب‌ها از روی دریا محو نشوند، دریا در وحدت مطلق ظهور نمی‌یابد. این امواج و حباب‌ها همه، نقش‌هایی اعتباری و خیالی محض هستند و حقیقتی ندارند: جمله عالم نقش این دریاست بس •••• هرچه گویم غیر از این سوداست بس بحر کلی چون به جنبش کرد رای •••• نقش‌ها بر بحر کی ماند به جای لهذا فرمود: تعین بود کز هستی جدا شد. یعنی نیست شدن از خود،‌ هالک شدن غیر و خالی شدن از خود، همه به معنای برخاستن تعینات است از وجه وجود مطلق که حق (جل جلاله) است؛ زیرا ظهور وحدت حقیقی، بدان بسته است. تا تو پیدایی خدا باشد نهان •••• تو نهان شو تا که حق گردد عیان چون برافتد از جمال او نقاب •••• از پس هر ذره تابد آفتاب یعنی وجود مخلوقات و کثرات و ممکنات، به‌حقیقت، نمودی است از تجلی ذات حق به صورت اشیا و تقید آن حقیقت محض، به قیود اعتباریه‌ای که نمایان شده‌اند؛ و هرگاه آن قیود اعتباریه محو گردد، جز یک حقیقت چیز دیگری نیست. » بر ایشان عیان شده است: راه توحید این جماعت می‌روند •••• کز وجود خویش فانی می‌شوند پرده تو، هستی موهوم توست •••• وصل خواهی، شو فنا از خود نخست ۵. ۴ - سیر و سلوک در عرفان، علم حقیقی نه‌تنها از عمل جدا نیست؛ بلکه نتیجه و محصول عمل است. برای رسیدن به بینش عرفانی، باید به سیر و سلوک پرداخت و از مراتب و درجاتی گذشت. به همین دلیل عرفان به دو قسمت نظری و عملی تقسیم شده است؛ عرفان عملی عبارت است از اجرای برنامه‌هایی پر مشقت، جهت گذشتن از مراحل و منازل و رسیدن به مقامات و احوالی که در راه دست یافتن به بینش عرفانی و نیل به توحید و فنا ، از کردن و رسیدن به آنها گریزی نیست؛ و از آن به طریقت تعبیر می‌شود. عرفان عملی (طریقت) مقدمه عرفان نظری است و عرفان نظری، مجموعه‌ای است از آگاهی‌ها و دریافت‌های شهودی درباره حقیقت جهان هستی و انسان. عارف برای رسیدن به کمال خویش (که همان مرحله توحید و فناست) لازم است تن به سختی‌ها سپرده، از خواب و خوراک و خواسته‌های جسمانی کم کند و بر اعمال و اشتغالات معنوی و نفسانی بیافزاید. چشم پوشی از شهوات و لذات، مبارزه با هواهای نفسانی (که در بیان نبوی، جهاد اکبر نامیده شده است) رها کردن جاه و مقام، گذشتن از نشان و نام، پرداختن به باطن برای احراز شایستگی رسیدن و پیوستن به آستان حق و حقیقت، و در یک کلام، کوشش بی‌امان برای دست یافتن به مرگ اختیاری موتوا قبل ان تموتوا، و تولد نوین در عالم ماورای طبیعت برای رسیدن به حیات جاوید، گام‌های اصلی سیر و سلوک است. بنده من، با انجام دادن نوافل (عبادات مستحب) همواره به من نزدیک و نزدیک‌تر می‌شود؛ تا هنگامی که او را دوست بدارم؛ و هرگاه او را دوست خود گرفتم، گوش و چشم و زبان و دست و پای او، خواهم بود؛ پس او خداگونه می‌شنود؛ و خداگونه می‌بیند و سخن می‌گوید و کوشش می‌کند و راه می‌رود: همه حرکات و سکناتش خدایی می‌شود. باید دانست که بدون مواظبت بر طاعات و عبادات نافله؛ همچون دوام بر طهارت و ذکر و صیام و قلت طعام و منام و مواظبت بر اوراد و اوقات عبادات و انقطاع از خلق و توجه کامل به حق، نمی‌توان به مرتبه محبوبی حق رسید. یکی از شرایط سلوک، ذکر است؛ و ذکر ممتاز نزد ارباب قلوب لا اله الا الله است؛ زیرا قطع منازل این راه با گام‌های نفی و اثبات، میسر می‌گردد؛ چنانکه سالک، پیوسته با داس نفی خس و خاشاک علایق و عوایق را از بستان دل برمی‌کند و بر قوت اثبات، نهال توحید را در اعماق وجود خود می‌کارد و آن را آراسته‌تر می‌سازد؛ و این معانی، جز در کلمه طیبه لا اله الا الله یافت نمی‌شود و هیچیک از انواع اذکار و عبادات، در ترقی درجات کمال و صعود بر مقامات قرب و وصال، سرعت اثر این کلمه طیبه را ندارد؛ لذا حضرت ختمی مرتبت (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: کل حسنة یعملها الرجل توزن یوم القیامة الا شهادة ان لا اله الا الله، فانها لا توضع فی المیزان، لانها لو وضعت فی المیزان و وضعت السماوات و الارضون السبع و ما فیهن، کان لا اله الا الله ارجح من ذلک؛ یعنی اثر حاصل از این ذکر، بی‌پایان و نتایج به دست آمده از آن بی‌شمار است. هر که به لای نفی خانه دل را جاروب کند و خس و خاشاک غیریت را به‌کلی (حتی هستی خود را) بردارد و بزداید و خانه را به خدای خانه واگذارد، البته به مقصود آفرینش خود خواهد رسید؛ پس: رون جای محمودان مکان یافت •••• ز بی یسمع و بی یبصر نشان یافت موانع تا نگردانی ز خود دور •••• درون خانه دل، نایدت نور بنابراین، خداوند سبحان ، به پیامبر عظیم القدرش چنین گوشزد می‌کند: «و من اللیل فتهجد به نافلة لک، عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا؛ که مرتبه جمع الجمع و بقاء بعد الفناء است. ۵. ۵ - عشق به جمال مطلق عشق از عناصر عمده بینش و سلوک عرفانی است و آفرینش از عشق نشات گرفته است: کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف، فخلقت الخلق لکی اعرف؛ ولی با معنای آیه «و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون؛ » که به یعرفون تفسیر شده، سازگار است.) گنجی نهان بودم؛ پس دوست داشتم که شناخته شوم؛ از این رو (آفریدگان را) آفریدم تا شناخته شوم. سراسر جهان آفرینش ، مظهر و آینه تجلی ذات حق است و اساس آفرینش نیز جمال و زیبایی و عشق به جمال و زیبایی است. خدا ایشان را دوست دارد؛ و ایشان خدا را». از نظر عارفان، عشق حق به جمال خویش، عامل تجلی وی و در نتیجه عامل پیدایش جهان گردید؛ سپس عشق (مانند وجود) از ذات حق به سراسر عالم هستی سرایت کرد؛ پس هر موجودی عاشق ذات و کمالات ذات خویش است؛ چون کمالات مراتب دارد. هر مرتبه طالب مرتبه بالاتر از خویش است و چون بالاترین مرتبه هستی کمال، مرتبه ذات حضرت حق است، معشوق حقیقی سلسله هستی، ذات مقدس باری تعالی است. پس همین عشق به کمال و عشق به اصل خویش، عامل و محرک نیرومند حرکت و سیر همه پدیده‌ها (از جمله انسان) به سوی حضرت حق است: «یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه؛ » کدح: راه پیمودن پیوسته است که با تلاش مداوم و دشواری فراوان انجام گیرد. ترجمه آیه چنین است: ‌ای انسان، تو به سوی پروردگارت رهسپار و پیوسته در تلاشی و خواسته و ناخواسته، هرگز در این راه پیمودن، درنگ روا نمی‌داری و در نهایت به هدف خویشتن خواهی رسید. عشق به جمال حق است که انسان را به سوی او رهسپار ساخته است: «انا لله و انا الیه راجعون؛ ما از خداییم و به سوی او رهسپاریم.» هر کسی کو دور ماند از اصل خویش •••• باز جوید روزگار وصل خویش ۵. ۶ - راز و رمز عرفان و تصوف ، در تمامی ادوار و در میان همه اقوام، از دیرزمان با مساله باطن و تعالیم باطنی و اسرار و رموز سر و کار داشته است و همین تعالیم باطنی و اسرار نهانی، آنان را به انتخاب مجامع اختصاصی و تشکیلات گروهی و دسته‌های خاص واداشته و از همراه بودن با انبوه جامعه بازداشته است؛ مبادا اسرار و رموز مکتب و طریقت در اختیار بیگانگانی قرار گیرد که شایستگی دریافت آنها را ندارند. در مکتب عرفان، حفظ اسرار از واجبات طریقت است و افشای اسرار، به منزله کفر و ارتداد و موجب تنبیه و مجازات است. زیرا در عالم طریقت، افشاء سر الربوبیة کفر. چون قلم بر دست غداری بود •••• لا جرم منصور بر داری بود چون سفیهان راست این کار و کیا •••• لازم آید: یقتلون الانبیا «و اذ لم یهتدوا به فسیقولون هذا افک قدیم؛ آنجا مشکل چند از عبارت •••• ز مشکل‌های ارباب اشارت شبستری، مساله به‌کار بردن برخی رموز را به صورت سوال مطرح می‌کند و می‌گوید: بت و زنار و ترسایی در این کوی •••• همه کافر است وگرنه چیست، بر گوی؟! و در پاسخ می‌گوید: بت اینجا مظهر عشق است و وحدت •••• بود زنار بستن عقد خدمت مراد از عشق در اینجا، حقیقت مطلقه است؛ پس بت در اینجا، نزد ارباب کمال، مظهر عشق است که مراد، ذات مطلق است که در صورت بت پدیدار شده است و هر مظهری را نیز به این اعتبار، می‌توان بت شمرد؛ چون محبوب حقیقی و مظهر تجلی حق است؛ » سراسر وجود، حق است و حقیقت و تجلّیگاه حضرت حق و ذات اقدس اوست. هر چه بینی محض خیر و حکمت است •••• گر تو را زو راحت و گر زحمت است زانکه ناید فعل باطل از حکیم •••• فعل حق باطل نباشد‌ ای سلیم لذا فرمود: بدان کایزد تعالی خالق اوست •••• ز نیکو هر چه ظاهر گشت نیکوست وجود آنجا که باشد محض خیر است •••• اگر شری است در وی او ز غیر است مسلمان گر بدانستی که بت چیست •••• بدانستی که دین در بت‌پرستی است یعنی اگر مسلمان که قائل به توحید است و بت را انکار می‌کند، می‌دانست و آگاه می‌شد که در حقیقت، بت چیست و مظهر کیست و چه کس به صورت بت ظاهر شده است، می‌دانست که البته دین حق در بت‌پرستی است؛ زیرا بت مظهر هستی مطلق (حق) است؛ پس هر آینه دین در بت‌پرستی است: بت پرستان را تویی مطلوب جان •••• هست از بت روی تو محبوب جان و علت گمراهی بت‌پرستان، در آن است که از حقیقت بت آگاهی ندارند و صورت آن را می‌پرستند: وگر مشرک ز بت آگاه گشتی •••• کجا در دین حق گمراه گشتی ندید او از بت الا خلق ظاهر •••• بدین علت شد‌ اندر شرع کافر تو هم گر زو نبینی حق پنهان •••• به شرع‌ اندر نخوانندت مسلمان آنکه نشناسد نقاب از روی یار •••• کافر شرع است دست از وی بدار البته، به‌کار بردن رمز و اشاره در تبیین و تفسیر ظواهر شرع، یکی از بارزترین شیوه‌های این گروه است و بیشتر جنبه تاویلی دارد تا جنبه تفسیری؛ و آنان به اصطلاح خویش، به بواطن قرآن و سنت می‌پردازند، نه به ظواهر و قشور آنها؛ و در این زمینه (چنانچه خواهیم گفت) راه افراط را پیش گرفته‌اند: اصطلاحاتی است مر ابدال را •••• که نباشد زو خبر اغفال را (>که خبر نبود ازو اغفال را) لحن مرغان را اگر واصف شوی •••• بر مراد مرغ کی واقف شوی گر بیاموزی صفیر بلبلی •••• تو چه دانی کو چه دارد با گلی عارفان واصل، معانی کشف و شهودی را با رعایت مناسبت و بر حسب تفاوت مراتب و موارد سخن، در کسوت زلف و خال و خط و شراب و شمع در نظر خلایق جلوه داده‌اند. شبستری می‌گوید: یکی از زلف و خال و خط بیان کرد •••• شراب و شمع و شاهد را عیان کرد یکی از هستی خود گفت و پندار •••• یکی مستغرق بت گشت و زنار کثرات را بدان‌جهت به زلف و خط تشبیه کرده‌اند که حاجب روی وحدتند؛ و نقطه وحدت را به خال نسبت داده‌اند تا از دیده کوته نظران که مستعد قبول آن معانی نبوده‌اند پنهان باشد؛ و عشق و ذوق و سکر را به شراب؛ و پرتو انوار الهی را که در دل سالکان، اطوار ظهور و تجلی می‌کند، به شمع تشبیه کرده‌اند و تجلی جمالی ذات مطلق را، در لباس شاهد عیان فرموده‌اند. (که خبر نبود ازو اغفال را) منبع: نقد النصوص، ص۶۷ · عرفان نظری، ص۲۹۶ · بحار الانوار، ج۸۴، ص۱۹۹، ش۶ · سجده/سوره۳۲، آیه۵ · نقد النقود، ص۳۸۲-۳۸۳ · شرح دعاء السحر، ص۱۳۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · شرح دعاء السحر، ص۱۱۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · شرح دعاء السحر، ص۲۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۲، ص۲۳۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · دانشنامه امام خمینی، ج۱۰، ص۲۸۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ · شرح گلشن راز، ص۳۷۷ · قصص/سوره۲۸، آیه۸۸ · نقد النصوص، ص۲۶۷ · فتوحات مکیه، ج۲، ص۲۹۷ · شرح گلشن راز، ص۳۷۶ · شرح گلشن راز، ص۳۷۹-۳۷۷ · شرح گلشن راز، ص۳۴۹ · بحار الانوار، ج۶۷، ص۲۲، شماره ۲۱ · احیاء العلوم، ج۳، ص۱۴۹ · اسراء/سوره۱۷، آیه۷۹ · شرح گلشن راز، ص۳۴۷-۳۴۸ · بحار الانوار، ج۸۴، ص۱۹۹، شماره ۶ · ذاریات/سوره۵۱، آیه۵۶ · نقد النصوص، مقدمه یوسف و زلیخا · مائده/سوره۵، آیه۵۴ · انشقاق/سوره۸۴، آیه۶ · بقره/سوره۲، آیه۱۵۶ · رساله لوایح، ص۷۶ · احقاف/سوره۴۶، آیه۱۱ · شرح گلشن راز، ص۳۱-۳۲ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۱ · شرح گلشن راز، ص۶۴۳-۶۳۸