عظمت قرآن: تحمل امانت الهی

و‌ایـن مثل‌ها را برای مردم مـی زنیـم باشـد که آنان بیندیشند.» ایـن کریمه که در باره قـرآن شناسـی است در حقیقت ناظر به عظمت و اهمیت قـرآن است. سـر‌ایـن عظمت هـم آن است که هر کلامی به اندازه متکلمش عظیم و بزرگ است، لذا دلیل حکمـی که در این آیه آمده است هـم اجمالا در‌ایـن آیه یـاد شـده است هـم به تفصیل در سه آیه بعد. در پـایان سوره مبارکه احزاب مسئله عرض « امانت » مطـرح شـده است: «انا عرضنا الامانة علی السماوات والارض والجبال فابین ان یحملنها واشفقن منها وحملها الانسان انه کان ظلوما جهولا» ‌ایـن امانتـی که عرضه شد مصادیق فراوانـی بر او ذکر کرده‌اند که در همه‌ ایـن مصـادیق حقیقت قـرآن سهم دارد. گفتنـد منظور از‌ ایـن‌ امـانت ولایت یا معرفت یا دین و یا قـرآن است، هر کدام از‌ ایـن مصادیق ذکر بشـود بالاخره حقیقت قرآن سهمی دارد، جـدای از آنها نیست همـان طـوری که آنها جـدای از‌ ایـــن نیستند اگر ولایت باشـد که « ثقل اصغر » است و قرآن « ثقل اکبر » و اگر دین باشـد که به‌ایـن ثقل اکبـر وابسته است و ماننـد آن. این که فـرمـود: ما‌ ایـن امانت را بـر سماوات، ارض و جبال عرضه کردیـم، ذکر جبال بعد از ارض ذکر اعظم اجزا است نه ذکر خاص بعد از عام، ذکر اعظم اجزا است بعد از ذکر کل. وقتـی جبال نتـوانـد یک باری را تحمل کند یقینا سایر اجزای زمیـن هـم نمی‌توانند حمل کنند. یک وقت است ذکـر خاص بعد از عام است مثل «من کان عدوا لله وملائکته و رسله و جبریل و میکال» که‌ ایـن ذکـر خاص بعد از عام است، گاهـی ذکر خاص بعد از عام نیست ذکر اعظم اجزای کل است حالا یا بعد از ذکـر کل یا بـدون ذکـر کل، مثل‌ ایـن که زکریا (سلام‌الله‌علیه) عرض کـرد: «قال رب انی وهن العظم منی واشتعل الراس شیبا ولم اکن بدعائک رب شقیا» به خدا عرض کرد مـن استخوان بدنم نرم و سست شد، استخوان چون محکم تریـن عضو بدن است اگر نرم و سست شود چیزی از بدن باقی نمی‌ماند گوشت و سایر اعضا و عضلات هـم ضعیف خواهد شد و اصولا چیز مهم را که عظیـم می‌گویند برای این که استخوان دار است از همیـن عظم گرفته شده مطلبی که استخـوان دار باشد یعنی مایه دار باشد، شخصی که مایه دار باشد، مقامی که مایه دار باشد از آن به عظیـم یاد می‌کنند می‌گویند استخوان دار و مایه دار است. گاهی ذکر خاص بعد از عام است گاهـی ذکـر اعظم اجزا بعد از ذکـر کل است، گاهـی ذکر خـود اعظم الاجزاست تا سایر اجزا فهمیده شـوند. مسئله ذکـر جبال بعدالارض از بـاب ذکـر اعظم اجزا بعد از ذکـر کل است. ابای اشفاقی آن است که ابا کند و نپذیرد چون نمی‌تـواند، چـون به شفقت می‌افتد، این جا شفقت به معنای مشقت است: «فابین ان یحملنها واشفقن منها». این ابا مذموم نیست و خدای سبحان هم از سماوات و ارض و جبال با مذمت یاد نکـرده است، هـر جا از‌ایـن‌ها سخن گفته با اطاعت شان توام است و از آن‌ها به نیکی یاد می‌کند: «فقال لها وللارض ائتیا طوعا او کرها قالتا اتینا طائعین» اما این جا مـی فرماید مقدور سماوات و ارض و جبال نبـود که‌ایـن را تحمل کننـد لذا‌ ایـن کلمه اشفاق را بعد از کلمه ابا ذکر کرد و فرمود: «فابین ان یحملنها واشفقن منها» بالاخره حقیقت قـرآن یکـی از مصـادیق بـارز آن امانت است. پس در پایان سوره احزاب فرمود: مقدور آسمان و زمین و کوه‌ها نبـود که امانت خدا را تحمل کنند، چـون تکلیف مالایطاق است. حـالا اگـر بخـواهنـد تحمل کننـد چه می‌شوند؟ ریز ریز می‌شـوند اگر ما مسئله را پافشاری مـی کردیـم از ارض به «انزال» تبـدیل مـی کردیـم «انا عرضنا الامانة» را به «لو انزلنا هذا القرآن» مبدل می‌کردیم و می‌گفتیم باید‌ایـن بار را بکشید اینها ریز ریز مـی شـدنـد. منبع: حشر/سوره۵۹، آیه۲۱ · احزاب/سوره۳۳، آیه۷۲ · بقره/سوره۲، آیه۹۸ · مریم/سوره۱۹، آیه۴ · بقره/سوره۲، آیه۳۴ · فصلت/سوره۴۱، آیه۱۱