علم الهی و اختیار آدمی: تفاوت دلیل نخست ناسازگاری با جبرگرایی

مقصود از جبرگرایی (fatalism) اعتقاد به یک حقیقت منطقی یا عقلی است مبنی بر این که هیچ شخصی در انجام اعمال خویش به گونه‌ای دیگر (غیر از آنچه فی‌الواقع انجام می‌شود) آزاد نیست. نتیجه استدلال بر جبرگرایی با نتیجه ادله ناسازگاری یکی است، ولی مدعای جبرگرایی آن است که می‌توان این نتیجه را صرفاً از حقایق منطقی و مفهومی (حقایق مبتنی بر تحلیلهای مفهومی) به دست آورد بدون آنکه به پا در میانی فرضهای خاصی (مانند وجود خداوند) نیاز باشد. بار دیگر فرض کنیم که شخص s از انجام دادن عمل x را در زمان t۲ خودداری می‌کند. مدعای جبرگرایی (به تفسیر بالا) آن است که در زمان مقدمی مانند t۱، این قضیه صادق بوده است که شخص s، عمل x را در t۲ انجام نخواهد داد و لازمه این مطلب آن است که s، عمل x را در t۲ انجام ندهد. استدلال جبرگرایانه را می‌توان به شکل دقیقتری بیان کرد. الف) در t۱ این مطلب صادق است که s عمل x را در t۲ انجام نخواهد داد. ب) s در t۲ قادر نیست از وقوع این امر جلوگیری کند که اگر در t۱ صادق باشد که s عمل x را در t۲ انجام نخواهد داد، آنگاه s عمل x را در t۲ انجام ندهد. نتیجه: s در t۲ قادر نیست از وقوع این امر که s عمل x را در t۲ انجام نمی‌دهد جلوگیری کند. اگر تقریر بالا آن چیزی باشد که از استدلال جبرگرایانه مورد نظر است، این استدلال به وضوح فاقد اعتبار صوری خواهد بود، زیرا شکل منطقی آن (با استفاده از نماد «Nts» که قبلاً به معنای مورد نظر از آن اشاره شد) به نحو زیر است: ۱. P ۲. Nts (p (q) Nts (q) در حال که هیچ قاعده معتبری برای چنین استنتاجی در دست نیست، بلکه شکل معتبر (در صورت اعتبار اصل انتقال عجز) چنین است: ۱. Nts (p) ۲. Nts (p (q) Nts (q) برای جبران نقیصه بالا دو راه وجود دارد: ۱) ایجاد تغییر در مقدمه اوّل استدلال، یعنی قضیه (الف) و ۲) ایجاد تغییر در مقدمه دوم، یعنی قضیه (ب). قضیه (ب) را می‌توان به شکل زیر اصلاح کرد: (+ ب): اگر در t۱ صادق باشد که s عمل x را در t۲ انجام نخواهد داد آنگاه s در t۲ قادر نیست از وقوع این امر جلوگیری کند که s عمل x را در t۲ انجام نمی‌دهد. برخلاف قضیه (ب)، قضیه (+ ب) با ترکیب با مقدمه (الف) یقیناً نتیجه مورد نظر را به دست می‌دهد. (زیرا صورت استدلال، در این فرض، چنین است: ۱. p ۲. p ( Nts(q) Nts(q) ) اما مشکل اساسی (+ ب) آن است که، برخلاف (ب) کاملاً بحث انگیز و قابل مناقشه است. به تعبیر دیگر، قضیه (ب) بیانگر ضروری بودن رابطه مقدم با تالی است، اما قضیه (+ ب)، از ضروری بودن تالی حکایت می‌کند. بدین ترتیب، هرچند جایگزینی (+ ب) به جای (ب) در استدلال جبرگرایانه، این استدلال را به لحاظ صوری معتبر (valid) می‌سازد، اما آن را از جهت معنایی نادرست (unsound) می‌گرداند. اما راه دیگر آن است که مقدمه اول را به شکل زیر تغییر دهیم: (+ الف) s قادر نیست در t۲ از وقوع این امر جلوگیری کند که در t۱ صادق باشد که s عمل x را در t۲ انجام نخواهد داد. با جایگزینی (+ الف) به جای (الف)، بار دیگر استدلال مورد بحث از جهت صوری معتبر می‌شود(در این فرض، صورت استدلال چنین خواهد بود: ۱. Nts(p) ۲. Nts (p ( q) ) ولی درستی آن محل تردید قرار می‌گیرد: تنها راه اثبات درستی (+ الف) توسل به اصل تثبیت گذشته است و این مطلب وابسته به آن است که مفاد (الف)، یعنی این مطلب که در t۱ صادق است که s عمل x را در t۲ انجام نمی‌دهد، یک واقعیت مستقر مربوط به t۱ باشد، حال آنکه این مطلب محل تردید است. از اینجا می‌توان به تفاوت اساسی دلیل ناسازگاری با استدلال جبرگرایانه راه یافت: در حالی که تقریباً روشن است که واقعیت «در t۱ صادق است که s عمل x را در t۲ انجام نخواهد داد» یک واقعیت غیر مستقر درباره t۱ است، چندان روشن نیست که واقعیتِ «خدا در t۱ اعتقاد دارد که s عمل x را در t۲ انجام نخواهد داد» نیز یک واقعیت غیرمستقر درباره t۱ باشند.