دکترین
علم رجال: سیر رجال‌نویسی اهل سنّت
پس از عصر صحابه و تابعین نیمه دوم قرن دوم تعداد وسائط نقل حدیث بیش‌تر شد و شناسایی احوال این واسطه‌ها و تمیز آن‌ها از یکدیگر، به ویژه پس از ظهور بدعت ، ضرورت یافت. پیش از این دوره، توثیق رجال به‌صورت شفاهی انجام می‌گرفت. رجالیان اهل سنّت نمونه‌هایی از پرس و جوی بعضی از صحابه و تابعین در احوال راویان و معرفی افراد کاذب و صادق را نیز نشان داده‌اند؛ نقد رجال حدیث در عصر صحابه بیش‌تر ناظر به ضبط بود، اما اوضاع اجتماعی و فکری عصر تابعین اقتضا می‌کرد که افزون بر ضبط، به عدالت راویان نیز توجه شود. این سه قسم تالیف رجالی تقریبا همزمان در نیمه اول قرن سوم پدیدار شدند و بیش‌تر عبارت بودند از صورت مکتوب اقوال و آرای شفاهی رجالیان پیشین. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. ۷.
۸. لسان المیزان ابن‌حجر عسقلانی . ۱۰.۴.
۲ - آثار درباره ثقات برخی از مشهورترین آثار در باب ثقات عبارت‌اند از: ۱. ۲. ۳. ۴. ۵. ۶. ۱۰.۴.۳.
۳ - کتب طبقات این کتب مشتمل بر ذکر دوره به دوره و طبقه به طبقه اسامی و احوال و روایات راویان که خود اقسامی دارد. ۱۰.۴.۳.
۴ - کتب رفع ابهام کتب ناظر به رفع ابهام‌ها، اشتراکات و خطاهای موجود در اسامی، کنیه‌ها، القاب و نسبت‌های راویان که انواع و اقسام فراوانی دارد.
۲. مشخص کردن اسم راویانی که به کنیه شهرت دارند و کنیه افرادی که به اسم مشهورند. این کتاب‌های رجالی چندان اهمیت داشت که در این زمینه، و به ویژه درباره کنیه راویان، آثار فراوانی نگاشته شد؛
۳. القاب یا اوصافی که برای نشاندادن مقام رفیع یا نازل راوی به کار می‌رود، بی‌آنکه اسم مشهور یا عَلَم آن فرد شده باشد. این آثار، خود انواعی دارد که از کهن‌ترین آن‌ها موارد زیر را می‌توان برشمرد: مَنْ عُرِفَ بِلَقَبِهِ از ابن‌مَدینی فتح الباب فی الکنی و الالقاب از ابن‌منده اصفهانی (متوفی ۳۹۵)؛ یکی از بهترین و کامل‌ترین کتاب‌ها در این زمینه کشف النقاب عن الاسماء و الالقاب اثر ابن‌جوزی (متوفی ۵۹۷) است.
۴. اَنساب (نسبت‌ها) متضمن بیان مطالبی چون، قبیله، جد، شهر، حرفه و نظایر آن‌ها که راویان به آن‌ها منسوب‌اند.
۵. اسامی مشابه در نگارش و متفاوت در تلفظ (مؤتلَف و مختلَف).
۶. اسامی مشابه در نگارش و تلفظ که بر افراد مختلف اطلاق شده‌اند (مُتَّفَق و مُفتَرَق) و خود اقسامی دارد. ۱۰.۴.۳.
۵ - آثار علل الحدیث آثار ناظر به رفع عیب و علتی پنهان اغلب سندی و گاه متنی در حدیثی که ظاهر آن صحیح و سالم می‌نماید (علل الحدیث). از کهن‌ترین آثار در این زمینه به کتاب‌ها یا رساله‌هایی با عنوان کلی «العلل» از سفیان بن عُیَینه (متوفی ۱۹۸)؛ ۱۰.۴.۳.
۶ - رجال کتاب‌های خاص حدیثی به نظر می‌رسد، تدوین جوامع حدیثی رسمی و پذیرفته‌شدن و رسمیت‌یافتن آن‌ها در جامعه اهل سنّت بر چگونگی تدوین کتاب‌های رجالی تاثیر بسیار نهاده باشد. ۱۰.۴.۳.
۷ - کتاب‌های پرسش و پاسخ اهمیت رجال‌شناسان برجسته و لزوم گردآوری آرای آن‌ها در قرون چهارم و پنجم به شکل‌گیری شیوه دیگری از رجال‌نویسی به نام «سؤالات» انجامید. این شیوه یکی از متداول‌ترین اشکال تدوین اطلاعات رجالی در قرون سوم تا ششم هجری بوده و آثار چندی در این خصوص تالیف شده است. این آثار در نگارش تالیفات رجالی پس از خود اهمیت خاصی داشته‌اند و چون پرسشگر و پاسخ دهنده عمومآ از برجسته‌ترین عالمان حدیث بوده‌اند، این آثار همواره از منابع مهم و پرمراجعه بوده‌اند و در کتاب‌های رجالی بعدی بدان‌ها استناد شده است.
منبع: علم الرجال:نشاته و تطوره من القرن الاول الی نهایة القرن التاسع، ج۱، ص۲۵۲۶، ریاض ۱۴۲۷ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۱۸، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · الثقات، ج۱، ص۸۹، حیدرآباد، دکن ۱۳۹۳ ۱۴۰۳/ ۱۹۷۳ ۱۹۸۳، چاپ افست بیروت، بیتا · تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۹، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۶۱۳۷۷/۱۹۵۶۱۹۵۸ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۳۷، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۳۸، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۳۹، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۳۸۳۹، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵ ۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶ · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۳۳ـ۳۴، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · الامام علی بن المدینی و منهجه فی نقد الرجال، ج۱، ص۱۹۲ـ۱۹۵، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۲ · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۳۶ـ۳۷، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۴۰، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · سیر اعلام النبلاء، ج۹، ص۱۸۳، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · هدیة العارفین، ج۱، ص۶۷۱، دار إحیاء التراث العربی بیروت · الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، ج۱، ص۱۱۹، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰ · المؤتلف و المختلف، ج۲، ص۵۵۱، چاپ موفقبن عبداللّه، بیروت۱۴۰۶/۱۹۸۶ · ابن‌عدی و منهجه فی کتاب الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۱۳۳ـ۱۷۰، ریاض ۱۴۱۸/۱۹۹۷ · الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، ج۱، ص۱۱۸۱۲۰، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰ · معرفة علوم الحدیث، ج۱، ص۷۱، چاپ سیدمعظم حسین، حیدرآباد، دکن ۱۹۳۷، چاپ افست مدینه ۱۳۹۷/ ۱۹۷۷ · الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التاریخ، ج۱، ص۵۸۵، چاپ فرانتس روزنتال، بغداد ۱۳۸۲/۱۹۶۳ · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۳۱، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · هدیة العارفین، ج۲، ص۵۱۵ · الاعلام، ج۲، ص۲۴۴، بیروت ۱۹۸۹ · هدیة العارفین، ج۱، ص۳ · تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۱۰۷۱۰۸، چاپ عبدالرحمان بن یحیی معلمی، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۶۱۳۷۷/۱۹۵۶۱۹۵۸ · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۰۴، دمشق ۱۴۲۸الف · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۲۶ـ۱۳۱، دمشق ۱۴۲۸الف · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۲۸۶ـ۲۹۹، دمشق ۱۴۲۸الف · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۳۲۷ـ ۳۲۸، دمشق ۱۴۲۸الف · الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، ج۱، ص۱۲۲۱۲۳، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۰، ص۱۰۲، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · سیر اعلام النبلاء، ج۷، ص۷، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · الرسالة المستطرفة لبیان مشهور کتب السنة المشرفة، ج۱، ص۱۲۰، کراچی ۱۳۷۹/۱۹۶۰ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۱، ص۶۰، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · سیر اعلام النبلاء، ج۲۲، ص۳۴۸، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱۱۹۸۸ · فتح المغیث بشرح الفیة الحدیث للعراقی، ج۴، ص۲۲۱، چاپ علی حسین علی، قاهره ۱۴۱۵/۱۹۹۵ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۲، ص۶۶، چاپ دارالحدیث، قاهره · کشف الظنون، ج۱، ص۸۱، مکتبة المثنی، بغداد · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۴۴۸ـ۴۴۹، دمشق ۱۴۲۸الف · الضعفاء بین العقیلی و ابن‌عدی من خلال کتابیهما الضعفاء الکبیر و الکامل فی ضعفاء الرجال: دراسة مقارنة، ج۱، ص۵۰ـ۵۱، قاهره ۱۴۳۱/۲۰۱۰ · تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱، ص۳۷، مقدمه بشار عوّاد معروف، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲ · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۰۸، دمشق ۱۴۲۸الف · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۰۶ـ۱۲۰، دمشق ۱۴۲۸الف · الامام علی بن المدینی و منهجه فی نقد الرجال، ج۱، ص۲۶۷، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۲ · علم الرجال: تعریفه و کتبه، ج۱، ص۱۲۱، دمشق ۱۴۲۸الف
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.