علم رجال: نکته

در این میان، برخی از اخباریان ادعا کرده‌اند که همه روایات موجود در منابع شیعی، اعم از آنچه در کتب اربعه آمده است، یا قطعی الصدورند یا دست کم، اعتبار و حجیت دارند. گذشته از این، گفته‌های رجالیان درباره راویان، غالبا نظر اجتهادی خودشان است و برای دیگران حجیتی ندارد و در واقع نوعی شهادت است. حال اگر توثیقات رجالیان شهادت محسوب شود، چرا توثیقات صاحبان کتاب‌های معتبر حدیث درباره راویان به عنوان شهادت پذیرفته نشود. همچنین اختلاف نظرهایی که در معنای عدالت وجود دارد، موجب اعتمادنکردن به اقوال رجالیان در عادل یا ناعادل دانستن برخی از راویان می‌شود. از سوی دیگر، عمل به ظن در امر دین بر طبق آیات قرآن و ادله قطعی جایز نیست. بنابراین، استنباط حکم شرعی، علی‌الاغلب از مراجعه به روایات ماثوره از اهل‌بیت عصمت (علیهم‌السّلام) حاصل می‌شود که خود متوقف بر اثباتِ حجیت آن روایات برای ما و نیز حجیت خبر واحد است. پس راهی جز رجوع به اخبار ثقات و راویان عادل نیست و احراز وثاقت هم منوط به بررسی‌های رجالی است. وجود اخبار و احادیث جعلی در میان انبوه روایات و نیز وجود جاعلان حدیث، بررسی‌های رجالی برای احراز ضعف و وثاقت راویان را ضروری می‌کند. دلیل نقلی مسئله هم وجود روایاتی است که از بودن این احادیث و راویان ــ هرچند ممکن است تعداد آن‌ها زیاد نباشدــ خبر می‌دهد. حال برای شناخت این قبیل اشخاص باید در احوال راویان تحقیق کرد. افزون بر این، در اخبار عِلاجیه امامان (علیهم‌السّلام) که عبارت است از راه و و روش‌هایی برای رفع تعارض در احادیث، بر صفات و ویژگی‌های راویان تاکید شده است. احتمال دارد گاهی امام معصوم در برابر چنین افرادی، از روی تقیه ، بر اساس مذهب آن‌ها پاسخ داده باشد و راویان بدون اشاره به مذهب آن فرد، پرسش او و پاسخ امام را نقل کرده باشند که در این صورت، برای شناسایی احادیثی که از سر تقیه صادر شده است، بررسی‌های رجالی لازم می‌آید. در برخی مسائل هم هیچ‌یک از شقوق شهرت ندارد و در برخی دیگر نیز یک قول مشهور و قول دیگر مشهورتر است. افزون بر این، حجیت شهرت فتوایی برای این‌که معیار اعتماد به صدور روایات قرار گیرد، در اصول فقه نقد شده است. یزید بن زُرَیع نیز اصحاب اسانید را شهسواران دین اسلام خوانده است. همچنین شعبة بن حجّاج با کنایه به کسانی که اظهار نظرهای رجالی را مصداق غیبت می‌شمردند، گفته است بیایید برای خدا غیبت کنیم. منبع: خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص۴۳، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۷ · کتاب الرجال، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۸۳ش · فهرست أسماء مصنفی الشیعة، ج۱، ص۷۶، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۵ش · الوافیة فی اصول الفقه، ج۱، ص۲۶۰۲۶۱، چاپ محمدحسین رضوی کشمیری، قم ۱۴۱۲ · الرسائل الاصولیة، ج۱، ص۱۱۲۱۱۳، قم ۱۴۱۶ · الفوائد المدنیة، ج۱، ص۱۲۸۱۲۹، چاپ رحمةاللّه رحمتی اراکی، قم ۱۴۲۴ · مرآةالعقول فی شرح اخبار آل الرسول، ج۱، ص۲۱۲۲، چاپ‌هاشم رسولی محلاتی، تهران ۱۳۷۹ش · کتاب الوافی، ج۱، ص۲۵، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان ۱۳۶۵۱۳۷۴ش · تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج۳۰، ص۱۵۳ـ ۱۶۵، قم ۱۴۱۶ · الکافی، ج۱، ص۸، بیروت · تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج۳۰، ص۱۵۳، قم ۱۴۱۶ · الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، ج۱، ص۲۲۲۳، قم ۱۳۶۳۱۳۶۷ش · تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، ج۳۰، ص۲۴۷، قم ۱۴۱۶ · توضیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۴۴، چاپ محمدحسین مولوی، قم ۱۳۷۹ش · الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، ج۱، ص۲۴، قم ۱۳۶۳۱۳۶۷ش · الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۸۰، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۳۱ · الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۸۸، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۳۱ · الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۸۶، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۳۱ · اجتهاد و تقلید، ج۱، ص۱۲۷، کرمان ۱۳۶۲ · الفوائد المدنیة، ج۱، ص۱۱۸، چاپ رحمةاللّه رحمتی اراکی، قم ۱۴۲۴ · الرسائل الاصولیة، ج۱، ص۱۱۲۲۲۹، قم ۱۴۱۶ · یونس/سوره۱۰، آیه۳۶ · فرائدالاصول، ج۱، ص۱۳۱۱۳۳، قم ۱۴۱۹ · معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۲۰-۲۱، موسسه خویی · مقیاس الرواة فی کلیات علم الرجال، ج۱، ص۱۳، قم ۱۴۲۲ · الرسائل الاصولیة، ج۱، ص۱۲۴۱۲۷، قم ۱۴۱۶ · اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۲۲۳۲۲۸، تلخیص محمد بن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش · الکافی، ج۱، ص۶۷۶۸، انتشارات دارالکتب الاسلامیه · الفوائد الرجالیة من تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۵۹ـ۶۲، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۳۱ · کلیات فی علم الرجال، ج۱، ص۲۸، قم ۱۴۲۱ · توضیح المقال فی علم الرجال، ج۱، ص۳۷، چاپ محمدحسین مولوی، قم ۱۳۷۹ش · الرسائل الاصولیة، ج۱، ص۱۲۹۱۳۲، قم ۱۴۱۶ · تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱، ص۱۶۰۱۶۱، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲ · المحدث الفاصل بین الراوی و الواعی، ج۱، ص۳۲۰، چاپ محمد عجاج خطیب، بیروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰ · تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۱، ص۱۶۵، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲ · الضعفاء الکبیر، ج۱، ص۱۵، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴ · الجرح و التعدیل، ج۱، ص۲۳، حیدرآباد، دکن ۱۳۷۱۱۳۷۳/ ۱۹۵۲ ۱۹۵۳، چاپ افست بیروت، بیتا · المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین، ج۱، ص۵، چاپ محمود ابراهیم زاید، حلب ۱۳۹۵۱۳۹۶/۱۹۷۵۱۹۷۶