علوم‌ قرآنی: پیشینه علوم قرآنی

بـحـث درباره قرآن و شناخت مسایل مختلف آن، از همان دوران نخست مطرح بوده و هم‌واره در طـول تـاریخ، بزرگان و دانش‌پژوهان در این زمینه به بحث و گفت‌و‌گو نشسته و آثار نفیس و گران‌بهایی از خود به یادگار گذارده‌اند و این مطالعات پیوسته ادامه دارد. از قـرن یازدهم به این طرف، کتب فراوانی در تفسیر علوم قرآنی نگاشته شده که ذکر آن‌ها موجب تـطویل است برای نمونه نام تعدادی از آن‌ها را در مقدمه ( التمهید ) آورده‌ایم که می‌توان رجوع نمود. ۷. ۴ - مـهم‌ترین کتاب‌ها از مـیـان آثـار مـوجـود مـهم‌ترین کتاب‌ها در زمینه علوم قرآنی اساسا دو کتاب البرهان و الاتقان می‌باشند. ۷.۵. ۱ - انگیزه تالیف التمهید ‌ایـن جـانب از وقتی که خواندن قرآن را آموختم، با علاقه و لذت فراوان به تحقیق و بررسی درباره مـسـایل مختلف قرآن و مطالعه کتاب‌های گوناگونی که در این زمینه تالیف شده، پرداخته‌ام با دقـت در مـسـایل مربوط به قرآن آن‌ها را مورد توجه قرارداده و در ضمن مطالعات خود نکاتی را یـادداشـت می‌کردم، اعم از آن‌که این نکات توجه مرا جلب می‌کرد و به ظرافت و صحت آن معتقد مـی‌شـدم و یـا نکاتی که در صحت آن‌ها شک و تردید داشتم پس از سالیان دراز این یادداشت‌ها را مـبـنـای تـالـیـف کـتـابـی قـرار دادم کـه شامل مباحث و مسایل مختلف علوم قرآنی است و نام آن را (الـتـمهید فی علوم القرآن) گذاشتم زیرا این مباحث به منزله تمهید و مقدمه برای تفسیر قرآن است. آن‌چـه مـرا بـر تالیف آن اثر تشویق کرد این بود که جای چنین تحقیقی را در کتاب‌خانه‌های فعلی شیعه خـالـی دیـدم، در حالی‌که پیش از این کتاب خانه‌های ما مملو از این قبیل تحقیقات بود هـم اکـنـون کتابی که تمام مسایل مربوط به قرآن را مورد بحث قرار داده باشد در بین کتاب‌های فـعـلی شیعه کم‌تر وجود دارد و کتاب‌های موجود تنها دارای بحث‌های مختصری در برخی از این مسایل است و مطالب و بحث‌های با ارزش در گوشه و کنار است و محققان بدان دست‌رسی ندارند مگر آن‌که آن‌ها را از منابع پراکنده طبق مذهب اهل بیت (علیه‌السّلام) بدست آورند به همین دلیل به تحقیق و نقد آثار و نظریات مختلف پرداختم و آن‌ها را با نصوص قطعی تاریخ و روایات متواتر و یا همراه با قرائن قطعی مقایسه کردم در خلال مباحث کتاب (التمهید فی علوم‌القرآن) روشن شده که چه‌ اشـتباهاتی برای بسیاری از محققان و دانشمندان دست داده است البته علت آن یا عدم حوصله و یـا تـعصب آن نسبت به مذهب و طریقه خاصی است که بدان معتقد بوده‌اند من هیچ مساله‌ای را مطرح نکردم مگر این‌که در حد توانایی خود به اصالت و صحت آن اطمینان یافتم. ۷.۵. ۲ - معرفی کـتـاب التمهید کـتـاب (الـتـمهید فی علوم‌القرآن) تاکنون در ۶ جلد از سوی انتشارات جامعه مدرسین منتشر شـده و مـجـلدات بعدی آن در دست تالیف است خوش‌بختانه این کتاب با عنایت حق‌تعالی مورد تـوجـه عـلـما و دانشمندان قرار گرفته و اکنون به عنوان یک مرجع در حوزه و دانشگاه مورد اسـتـفـاده محققین است در جلد اول این کتاب مسایل مربوط به وحی ، نزول قرآن، اسباب نزول، جـمـع و تـالـیف قرآن بحث شده است در جلد دوم قرائت و قرا و ناسخ و منسوخ بررسی شده است در جـلد سوم محکم و متشابه مطرح شده و با دسته‌بندی آیات ، بیش از هزار آیه متشابه مورد دقت قـرار گـرفـته است جلد چهارم مباحث مقدماتی اعجاز قرآن است جلد پنجم به اعجاز بیانی قرآن اخـتـصاص یافته و ششم شامل اعجاز علمی و اعجاز تشریعی است جلد هفتم به رد شبهات درباره قـرآن اخـتـصـاص یـافـتـه و در مـجـلـدات بعدی بحثی با عنوان (تنزیه التفسیر عن الدخائل و الموضوعات) برای جداسازی صحیح از سقیم در روایات تفسیری خواهد آمد. در کـتـاب (صـیانة القرآن من التحریف) مسایل مربوط به عدم تحریف قرآن جداگانه و به طور مـفـصـل بـررسی شده است هم‌چنین کتاب ( التفسیر والمفسرون فی ثوبةالقشیب ) که از سوی انـتـشارات دانشگاه رضوی منتشر شده به شناخت تفسیر و مفسران بزرگ و تاریخ و مراحل تفسیر قـرآن کـریـم و بـررسـی مهم‌ترین تفاسیر، اختصاص یافته است ترجمه فارسی این کتاب با عنوان (تفسیر و مفسران) به زودی منتشر می‌شود. هـنـگامی که شورای مدیریت حوزه علمیه قم کتاب (التمهید فی علوم القرآن) را به عنوان متن درسـی تعیین کرد، ضرورت خلاصه‌گیری آن نمایان شد به همین جهت ۶ جلد کتاب التمهید در دو جلد تحت عنوان (تلخیص التمهید) برای تدریس خلاصه شد هم‌چنین کتاب (تاریخ قرآن) بـه درخـواست سازمان (سمت) برای تدریس در رشته علوم قرآنی به زبان فارسی و با اقتباس از دو جلد اول کتاب التمهید همراه با اضافاتی به رشته تحریر در آمد. کـتاب حاضر در حقیقت خلاصه و بازنویسی از ۶ جلد اول کتاب (التمهید فی علوم القرآن) و نیز کـتـاب (صیانة‌القرآن من التحریف) است این باز‌نویسی به گونه‌ای انجام گرفته که متناسب با سـطح عمومی در حوزه و مقطع کارشناسی در دانشگاه باشد البته برای سطوح بالاتر و استفاده محققین رجوع به مجلدات التمهید پیشنهاد می‌شود.