غرائز انسان: شناخت غرائز

تحقیق در زمینه شناخت غرائز را با طرح چند عنوان دنبال می‌کنیم: ۵. ۱ - تفاوت غرائز و انگیزه‌های فطری هر یک از تعریف‌هایی که برای غرائز مطرح گردیده، تنها بخشی از فعالیت‌های انسان را توجیه می‌نماید. از سوی دیگر برخی از حرکت‌ها و رفتارهای انسان را ممکن است مبتنی بر وجود گرایش‌هایی غیر از غرائز دانسته، ریشه آن‌ها را در فطرت آدمی‌ جستجو نماییم. بنا بر این انگیزه‌های فطری و غریزی را می‌توان در موارد زیر متفاوت دانست: • گرایش‌های فطری از اختصاصات انسان است در حالی که حیوانات در بخشی از غرائز با انسان اشتراک دارند. بر همین اساس است که فطریات را بُعد انسانی نامیده، و از غرائز به بُعد حیوانی یاد کرده‌اند. • تمایلات غریزی بسیار زودتر از فطریات ظهور می‌یابد، و فعلیت آن‌ها نیازمند تلاش و کوشش آدمی‌ نیست در حالی که فطریات به صورت توان و قوّه است و شکوفایی آن‌ها شدیداً به سعی و همّت انسان نیاز دارد. • فطرت بر اساس محبّت خداوند متعال آفریده شده، (این نکته را از انضمام حدیث قدسی : «کُنتُ کَنزاً مَخفِیاً فَأَجبَبتُ أَن أُعرَفَ، فَخَلَقتُ الخَلقَ لِکَی أُعرَفَ». «من گنجی نهان بودم، دوست داشتم که شناخته گردم، از این رو انسان را آفریدم تا شناخته شوم». به احادیثی که در ذیل آیه شریفه: «فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا » با مضمون: فَطَرَهُم جَمِیعاً عَلَی التَّوحِید وارد شده، می‌توان دریافت.) اما غرائز ریشه در حبّ نفس دارد. ۵. ۲ - ریشه غرائز ۵.۲. ۱ - اصلی‌ترین انگیزه اصلی‌ترین انگیزه و کششی که از نفس آدمی‌ سرچشمه می‌گیرد و ریشه و اساس جمیع گرایش‌ها و خصلت‌های موجود در ذات نفس است عشق و محبّت است. هم‌چنان که عشق به خدای متعال و پرستش او از گرایش‌های فطری انسان بوده، ریشه در ذات نفس دارد، خود دوستی و حبّ نفس را نیز می‌توان به عنوان اصلی‌ترین غریزه از غرائز آدمی‌ بر شمرد. ۵.۲. ۲ - ریشه تلاش‌ها شور و نشاط حیات ، فعالیت‌های حیرت‌انگیز شبانه‌روزی، حس رقابت ، تنازع بقا ، تلاش‌های خستگی ناپذیر و چرخش و رونق زندگی بر وجود غریزه حب نفس استوار می‌باشد، به گونه‌ای که اگر این غرایز از او گرفته می‌شد، بسیاری از حرکت‌ها و تلاش‌های آدمی‌ متوقّف می‌گشت. ۵.۲. ۳ - حب ذات انسان خود را دوست دارد و آن‌چنان غرق در این دوستی است که ناخودآگاه برای خویشتن ـ که تبلور آن به صورت « من » است ـ نسبت به همه موجودات عالم مرکزیت قائل است. به هر چیزی که به گونه‌ای در ارتباط با او و به شکلی وابسته به او باشد، احساس تعلّق و مالکیت می‌کند و در واقع مالکیت از پرتو غریزه حبّ ذات به وجود می‌آید. ۵.۲. ۴ - هدایت و ارضای غرائز هم‌چنان که غریزه حبّ نفس و خود دوستی ریشه جمیع غرائز انسانی بوده، هدایت و ارضای صحیح آن، منشأ اصلاح سایر غرائز گشته، زمینه شایستگی فرد و جامعه را فراهم می‌آورد. ۵.۲. ۵ - نتایج انحراف غرائز انحراف آن نیز سرچشمه بسیاری از مفاسد فردی و اجتماعی و باعث پیدایش و ظهور صفات ناپسند زیادی در نفس خواهد گشت. تکبّر و خودبزرگ‌بینی ، خودپسندی ، خودخواهی ، انتقادناپذیری ، زودرنجی ، خود را شایسته هر کاری پنداشتن و انکار تخصّص‌ها و مهارت‌های دیگران، نادیده گرفتن ارزش‌های واقعی، تن دادن به کارهای نامشروع و ضدّ اخلاقی برای دست‌یابی به موقعیت‌های اجتماعی، حفظ تشخّص و شخصیت کاذب و صدها مفسده و پیامدهای ضدّ ارزشی دیگر از آثار و عواقب شوم انحراف این کشش ذاتی به حساب می‌آید. ۵.۲. ۶ - شاخه‌های حب نفس «حبّ نفس خود به سه شاخه اصلی که بسترهای اصلی ظهور فعالیت‌های انسان است تقسیم می‌گردد: حبّ بقا ، حبّ کمال ، حبّ لذّت . از هر یک از این سه غریزه، شاخه‌ها و فروع متعدّدی منشعب می‌شود که هر کدام منشأ بخشی از افعال و تلاش‌های انسان م. ب.». به باور ایشان نخستین مرحله سلوک ، ترک حب نفس و انانیت است. امام ب. ت. ب. تاویل آیه ( وَمَن یَخْرُجْ مِن بَیْتِهِ مُهَاجِرًا اِلَی اللّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ یُدْرِکْهُ الْمَوْتُ ) معتقد است کسی که از بیت نفس خود خارج شود و با سفر معنوی به سوی حق هجرت کند و سپس فنای تام را ادراک کند اجر او با خداست. برای حب نفس مراتبی ذکر شده‌ که از مرتبه حب نفس آغاز می‌شود و تا مرحله حب اعضا و جوارح و حب فرزندان و قوم عشیره ادامه می‌یابد. امام اصل حب و محبت را فرع بر معرفت و ادراک می‌داند؛ ولی در خصوص محبت آدمی به چیزی، سه امر را دخیل می‌داند: ۱- معرفت و ادراک محبوب، ۲- ملایمت با طبع انسان ۳- اتحاد میان محب و محبت و هر سه امر در حبّ نفس، یافت می‌شود. ایشان ریشه حبّ نفس و حب بقا را به فطرت بازمی‌گرداند که طبق فطرت خود طالب بقاست، به‌ همین سبب انسان از مردن که آن را فنا و نابودی می‌داند، گریزان است. منبع: بحار الانوار، ج۷۸، ص۱۱۹، بیان ح۶ · اقتباس از کتاب (اخلاق در قرآن) · تفسیر سوره حمد، ص۱۲۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح چهل حدیث، ص۳۳۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · صحیفه امام، ج۱۹، ص۲۵۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ · شرح چهل حدیث، ص۱۲۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸. بدان که · دانشنامه امام خمینی، ج۴، ص۲۶۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰