فراموشی: معانی نسیان در قرآن

در قرآن کریم نسیان به سه معنا آمده است : ۳. ۱ - فراموشی طبیعی این فراموشی در اختیار انسان نیست و طبق بیان نورانی پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله در حدیث رفع این نوع نسیان از انسان برداشته شده و بر آن مؤاخذه نمی‌شود: «فَلَمَّا بَلَغا مَجْمَعَ بَیْنِهِما نَسِیا حُوتَهُما فَاتَّخَذَ سَبیلَهُ فِی الْبَحْرِ سَرَباً» «(ولی) هنگامی که به محل تلاقی آن دو دریا رسیدند، ماهی خود را (که برای تغذیه همراه داشتند) فراموش کردند و ماهی راه خود را در دریا پیش گرفت (و روان شد).» ۳. ۲ - فراموشی در اثر سوء ‌اختیار این نوع فراموشی در اثر عدم اعتناء و اشتغال به اموری حاصل می‌شود که انسان را از وظیفه ‌ خود باز می‌دارد: «وَ إِذَا مَسَّ الْانسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِیبًا إِلَیْهِ ثمُ‌َّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِّنْهُ نَسیِ‌َ مَا کاَنَ یَدْعُواْ إِلَیْهِ مِن قَبْل‌...» «هنگامی که انسان را زیانی رسد، پروردگار خود را می‌خواند و به سوی او باز می‌گردد؛ از این‌ رو انسان به واسطه‌ خودخواهی و خودبینی از خود غفلت و دچار فراموشی شود و نقص‌ها و عیب‌های خود را کمال و حسن ببیند و نسیان حق‌تعالی کند. به باور ایشان برای جلوگیری از نسیان بر سالک الی‌الله واجب است که معرفت نفس و باطن کند. تا از این طریق اولاً خود را بشناسد و به حال و باطن خود معرفت پیدا کند که در کدام حزب است حزب‌الله یا حزب شیطان. بنابراین نباید به کمالات نفس خود مغرور شود و از خود و احوال نفس و مراعات آن فراموشی و نسیان کند؛ زیرا از بزرگ‌ترین مهالک انسانیت وسوسه‌های شیطانی است که سالک را از یاد خود و خداوند می‌برد. ۳. ۴ - اعراض از روی عمد در برخی موارد فراموشی به ترک کردن موضوع مورد نظر از روی عمد و اختیار اطلاق می‌شود؛ یعنی خود موضوع فراموش نمی‌شود؛ بلکه در واقع نتیجه‌ فراموشی که عدم توجّه و ترک موضوع باشد، حاصل می‌شود: «فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْ‌ءٍ حَتَّی إِذا فَرِحُوا بِما أُوتُوا أَخَذْناهُمْ بَغْتَةً فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ» «(آری،) هنگامی که ( اندرزها سودی نبخشید، و) آن‌چه را به آن‌ها یادآوری شده بود، فراموش کردند، درهای همه چیز (از نعمت‌ها ) را به روی آن‌ها گشودیم تا (کاملا) خوشحال شدند (و دل به آن بستند)؛ ناگهان آنها را گرفتیم (و سخت مجازات کردیم) در این هنگام، همگی مأیوس شدند (و درهای امید به روی آنها بسته شد).‌» نسیانی که به خداوند نسبت داده شده، از این نوع است؛ یعنی زمانی ‌که بنده‌ای آیات خدا را فراموش نماید و از یاد پرودگار اعراض کند، بر خداست که آن بنده را با قطع توجّه و اعراض از او مجازات نماید: «وَ قیلَ الْیَوْمَ نَنْساکُمْ کَمانَسیتُمْ لِقاءَ یَوْمِکُمْ هذا...» «و به آنها گفته می‌شود: امروز شما را فراموش می‌کنیم، همان‌گونه که شما دیدار امروزتان را فراموش کردید...» منبع: التحقیق فی کلمات القرآن، ج ۱۲، ص ۱۱۴- ۱۱۵، «نسی» · الخصال، ص۴۱۷، ح۹ · کهف/سوره۱۸، آیه۶۱ · زمر/سوره۳۹، آیه۸ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۳۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۵۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۵۲-۵۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۲ · انعام/سوره۶، آیه۴۴ · التحقیق فی کلمات القران الکریم، ج۱۲، ص۱۱۵ · جاثیه/سوره۴۵، آیه۳۴