فرهنگ و تمدن اسلامی (قواعد فقه): نقش فقها در استنباط و قضاوت

نقش فقها در استنباط و قضاوت ، بیانگر مسئولیت آنان در استخراج احکام الهی از منابع شرعی و اجرای عدالت در جامعه اسلامی است. ۴. ۱ - دوران حضور پیامبر و آغاز نیاز به فقها تا زمانی که پیغمبر گرامی اسلام حیات داشت و یا اهل بیت آن حضرت و یاران او زنده بودند، دریافت و شناخت حکم الهی با مراجعه مستقیم به پیغمبر و اهل بیت امکان‌پذیر بود . ولی پس از رحلت پیغمبر و یاران او این امر چندان آسان نبود چون از یک طرف با توسعۀ جامعه اسلامی و دگرگونیهای اجتماعی و اقتصادی روابط بین افراد دچار پیچیدگی‌های نوظهوری می‌شد و از طرفی امکان‌پذیر نبود که در هر مورد نص خاص وجود داشته باشد و آیات قرآنی یا سنت نبوی ناظر به همه جزئیاتی باشد که بعدها در عالم به وجود خواهد آمد. لذا نیاز به وجود‌ اندیشمندانی پیدا شد که بتوانند با دانش و فراست خود احکام کلی را بر مصادیق و موضوعات تازه انطباق دهند و از این طریق، حکم هر قضیه‌ای را بیابند. ۴. ۲ - شرایط و نقش علمی فقها بدیهی است برای دریافت و شناخت حکم الهی در هر مورد علاوه بر دانش و آگاهی باید امتیازات دیگری باشد تا موجب قبول عامه مردم گردد، این دانشمندان و آگاهان می‌بایست از صداقت و تقوی و بینش صحیح و ملکۀ استنباط به حد کمال برخوردار باشند تا بر اساس قرآن و سنت نبوی و قدرت اجتهاد، حکم هر موضوع تازه را دریابند و تکلیف موارد پیچیده‌ای را که مولود تغییر و توسعه اجتماعی و اقتصادی بوده است روشن نمایند، لذا از همان قرن اول هجری دانشمندان برجسته‌ای تصدی این مهم را بر عهده گرفتند و در نتیجه تلاش و دقت نظر و کوشش مستمر آنها فقه مترقی و پویای اسلامی به وجود آمد که جوابگوی نیازهای درونی بشر و هماهنگ حقوق فطری او است. ۴. ۳ - تداوم اجتهاد در برابر تحولات اجتماعی چون تحولات اجتماعی و اقتصادی استمرار دارد و روابط مردم که تابعی از این تحولات است به تبع آن دچار دگرگونی‌های نو به نو خواهد شد، لذا تلاش دانشمندان مزبور برای تطبیق مسائل و قضایای تازه با احکام و دستورات الهی مستمر بوده و ادامه خواهد داشت و از اینجا می‌توان به اعتبار و ارزش این دسته از دانشمندان که به نام فقها نامیده می‌شوند در آیین اسلام پی برد؛ زیرا آنها پس از پیامبر و یاران او پاسداران احکام الهی و نگهبانان موازین اسلامی هستند. ۴. ۴ - فقها و شایستگی برای قضاوت این که گفته‌اند علما ورثه انبیایند «إن العلماء ورثة الأنبیاء» مراد همین فقهایند و با لحاظ اعتبار و ارزش فقها است که قضاوت پس از پیامبر و جانشینانش حق آنها شناخته شده است و اگر توجه شود که در اسلام قضاوت از چه اهمیتی برخوردار است؛ روشن خواهد شد که چرا تصدی قضا، به فقها آن هم به عادلترین و پرهیزکارترین آنها اختصاص داده شده است. منبع: میزان الحکمة، ج۳، ص۲۰۶۷