فقه (فقه سیاسی): اجتهاد و شرایط فقیه

براى کسب قدرت استنباط فقهى (اجتهاد) به جز علوم مقدماتى، ممارست فقهى به معناى آشنایى با استدلال‌هاى فقهى، شیوه استنباط فقها و آراى فقهى، مطالعه متون فقه و بررسى کتب معتبر استدلالى فقه نیز ضرورى است. فقیه کسى است که در فهم و استنباط هر یک از احکام الهى، ادله اجتهادى آن‌را (کتاب، سنت ، اجماع) به دقت بررسى کرده و با تمامى آیات و روایات و اقوال فقها در رابطه با حکم مورد نظر آشنا شده باش. در صورت عدم دسترسى به این ادله و امارات، به ادله فقاهتى مسئله یعنى اصول عملیه و آن سلسله از قواعد عقلیه که اعتبار آن ثابت شده است، مراجعه کرده و با آگاهى علمى که به موارد اصول عملیه دارد، با به کار بردن اصل استصحاب، اصل برائت، اصل اشتغال، اصل تخییر یا احتیاط، حکم الهى را در آن مورد به دست آورد. بدون داشتن چنین قدرت علمى و نیز بدون به کارگیرى آن در کشف و شناخت احکام الهی ، عنوان فقیه صادق نخواهد بود. فقه " name="_تحول تاریخى فقه ">۱۰ - تحول تاریخى فقه [ فقه " title="ویرایش">ویرایش ] گرچه فقه در نخستین ادوار اسلامى به معناى مطلق و وسیع آگاهى و بصیرت حاصل از تفکر، کاوش و عمق نگرى در تمامى مسائل انسانى و اسلامى بوده، ولى به تدریج به‌ طور اصطلاحى در مفهوم خاص و در قالب دانشى که از راه استنباط احکام و مقررات اسلام به‌ طور استدلالى و مستند به ادله و منابع اسلامى به دست مى‌آید، اطلاق شد. چنین مفهوم اصطلاحى رایج فقه که تا به امروز متداول بوده، با دانش آشنایى با احکام و مقررات اسلامى در زمینه نیازهاى فردى و اجتماعى انسان در هر عصر، تفاوت اصولى دارد. دومى، در حقیقت از مقوله علم به معناى مطلق است ولى اولى، فقه به معنى آشنایى با استناد، استدلال و استنباط احکام الهى است و فراتر از زمان، مکان و بدون توجه به تفرقه‌هاى موجود و شرایط و مقتضیات خاص خواهد بود. فقه در میان شیعه و اهل سنت" name="_آغاز فقه در میان شیعه و اهل سنت">۱۱ - آغاز فقه در میان شیعه و اهل سنت [ فقه _در_میان_شیعه_و_اهل_سنت" title="ویرایش">ویرایش ] فقه به این معنا در میان اهل سنت از دوره بعد از تابعین و در میان شیعه از عصر غیبت کبرى آغاز شد. فقیه به کسى اطلاق شد که قادر به ارائه احکام الهی به روش استنباط از ادله فقهیه بود. با دور شدن از دوران تکوین و تأسیس (عصر پیامبر «صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم») و دوره شروع زمان ائمه معصومین (علیه‌السلام) ، کار استنباط احکام پیچیده‌تر و مشکل‌تر شد. با به وجود آمدن اختلاف‌ها و دیدگاه‌هاى متفاوت و مذهب فقهى از یک‌سو، فزونى رویدادها و وقایع مهم پیش بینى نشده از سوى دیگر، فقه، گسترده‌تر، دامنه تفریع و استدلال در آن وسیع‌تر شد. فقها براى تبیین پایه‌هاى اساسى استنباط فقهى، اصول و قوانین کلى همگونى را تنظیم و به آن نام اصول فقه نهادند. به منظور جمع‌آورى مستندات موجود از سنت ، تبویب آن‌ها و ایجاد سهولت در دست‌یابى به آن‌ها علم الحدیث به وجود آمد. تحلیل و بررسى نوع حدیث ، موجب تولد علم درایه و کنکاش در مورد روایت حدیث، علم رجال را بنیان نهاد. از آن پس فقه به سرعت گسترش یافت، کار دسته‌بندى و تحقیق به صورت عمیق و فراگیر شکل گرفت. فقه در میان اهل سنت" name="_ فقه در میان اهل سنت">۱۲ - فقه در میان اهل سنت [ فقه _در_میان_اهل_سنت" title="ویرایش">ویرایش ] تابعین خلفای راشدین پس از رحلت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) که به نام اهل سنت معروف شدند، به دلیل کنار گذاردن عترت و ائمه معصومین (علیه‌السلام)، زودتر از تابعین عترت و اهل بیت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) که شیعه نامیده مى‌شدند، به فقه نیازمند شدند. زیرا تنها مستند در استنباط احکام - به نظر آن‌ها - قرآن و احادیث پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و اجماع صحابه بود و از این‌رو باب اجتهاد و استنباط را از همان روزهاى اولیه پس از رحلت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) آغاز کردند. به اعتقاد اهل سنت تدوین فقه پس از عصر صحابه و در دوران تابعین انجام‌ شده است. دلیل آن را منع کردن خلیفه دوم از نوشتن و تدوین احادیث پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) ذکر کرده‌اند. از آن‌جا که این فرمان موجب از میان رفتن بسیارى از احادیث و شیوع احادیث موضعه (ساختگى) شد. نخست تدوین احادیث و سپس تدوین فقه، از سده (دوم هـ. ق) آغاز شد. منبع: تاریخ الفقه الاسلامى، ص۱۸۴ · اضواء على السنه المحمدیه، ص۵۳