فقهای شیعه و بینه کتبی (قواعد فقه): نقد و بررسی نظر فقها

آنچه گفته شد فتوای مشهور فقهای امامیه است ولی در حاشیه این بحث مطالب زیر به نظر می‌رسد و باید مورد بررسی قرار گیرد: ۵. ۱ - معنای لغوی واژه بیّنه همان طور که قبلا گفته شد، مسلم است که واژه بیّنه به معنای «دلیل واضح» است اعم از دلیل حسّی یا [دلیل عقلی|عقلی]] و به هیچ وجه در وضع اولیّه واژه بیّنه مفهوم دو شاهد عادل اخذ نشده بلکه دو شاهد عادل یکی از مصادیق آن بوده است. ۵. ۲ - کاربرد واژه بیّنه در قرآن کریم در قرآن مجید این واژه بینه: الف) ۱۹ بار به صورت مفرد به کار رفته مثل آیه شریفه ( اَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ) و یا آیه ( حَتّٰی تَاْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ ) که به مناسبت همین آیه اخیر، یکی از سوره‌های قرآن به همین نام نهاده شده است. ب) ۲۲ بار به‌ صورت جمع آمده است مثل آیه شریفه ( لَقَدْ اَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا بِالْبَیِّنٰات ) البته واژه‌های هم خانواده این واژه به صورت المبیّنة، المبینات، المبین، المستبین نیز مکرر آمده است. در تمام موارد استعمال این واژه در قرآن چه به صورت مفرد و چه به صورت جمع به معنای دلیل واضح است و مصادیق آن متفاوت است گاه معجزات انبیا و گاهی آیات قرآنیه و کلمات الهیه که بر پیامبران خداوند نازل می‌گردد، م. ب. و جالب آن است که در تمام قرآن حتی یک مورد واژه بیّنه به معنای آنچه در فقه مراد م. ب. یعنی دو شاهد عدل به کار نرفته است. و قرآن مجید برای این منظور همواره از خود واژه‌های « شهیدین » یا « رجلین » و امثال آن استفاده نموده است. ۵. ۳ - بررسی حقیقت شرعیه واژه بیّنه حال ب. ت. ب. مطالب بالا، حال بحث را باید این گونه مطرح ساخت که آیا واژه بیّنه علی رغم معنای فراگیر خود، در همان زمان رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نیز در معنای خاص یعنی دو شاهد عادل، حقیقت شرعیه یافته است؟ و یا آن که در زمان رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) همچنان به معنای عام خود بوده و طی گذشت زمان و رفته رفته در روزگار ائمه بعدی یعنی امام باقر (علیه‌السّلام) و امام صادق (علیه‌السّلام) معنای خاص آن حقیقت شرعیه آن پیدا کرده؟ و یا آن که واژه بیّنه هیچ نوع حقیقت شرعیه خاصّی ندارد، بلکه همچنان به معنای عام اولیه خود باقی است؟ ۵.۳. ۱ - اختصاص بیّنه به دو شاهد عادل عده زیادی از فقهای امامیه بر نظریه نخستین اصرار می‌ورزند. به موجب این نظریه واژه بیّنه از همان زمان رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در معنای خاص آن حقیقت یافته و جملات صادره از آن حضرت مثل «انما اقضی بینکم بالبینات و الایمان» و یا «البیّنة علی المدعی و الیمین علی من انکر» نیز مؤید همین معنا است. نقد استدلال تبادر در نظریه اول: مهمترین دلیل این نظریه « اصل تبادر » است با استناد به این اصل می‌گویند: این واژه در لسان شرع از مفهوم عام و کلی به معنای خاص آن منصرف گردیده و همین اصل‌ در جملات صادره از رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) هم جاری است. ولی بر این استدلال جای این خدشه باقی است که: اولا، انصراف لفظ بیّنه به معنای دو شاهد عادل بر فرض قبول معلومات از باب کثرت و غلبه افراد در امور قضایی است و انصراف ناشی از کثرت افراد، حجت نیست. و ثانیا، وجود تبادر در زمان حاضر چه دلیلی دارد بر آن که در زمان صدور روایات از ائمه نیز همین تبادر محقّق بوده است؟ چه برسد به زمان صدر اسلام یعنی زمان رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم). ۵.۳. ۲ - تحول معنای بیّنه در عصر ائمه گروهی دیگر بر نظریه دوم، اعتقاد ورزیده‌اند و می‌گویند «احتمال این که مراد از بیّنه معنای لغوی یعنی حجت و امر واضح باشد نه معنای اصطلاحی عصر ما یعنی شهادت عدلین همان طور که در آیه شریفه ( اَ فَمَنْ کٰانَ عَلیٰ بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ ) و نیز ( حَتّٰی تَاْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ ) مراد است بسیار بعید به نظر می‌رسد، زیرا اگر فرض کنیم که در زمان رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) واژه بیّنه در معنای اصطلاحی امروز متبادر نبوده است، بی‌تردید در زمان امام صادق (علیه‌السّلام) این لفظ در معانی کنونی غالب بوده است و این مطلب با مراجعه به اخبار قضا به خوبی روشن می‌گردد. وانگهی مسلما اظهر مصادیق لغوی بیّنه همان دو شاهد عادل است و انس اذهان هم به همین مصداق است. ۵.۳. ۳ - باقی ماندن بیّنه بر معنای لغوی عام و بالاخره نظریه سوم نیز، مدافعان بسیار قابل توجهی دارد و به نظر ما نیز همین نظریه اقوی است. بدین شرح که لفظ بیّنه نه حقیقت شرعیه دارد و نه حقیقت متشرعه ، و در کتاب و سنت به همان معنای لغوی به کار رفته است که عبارت است از آنچه که به آن بیان انجام می‌گیرد و امور به اثبات می‌رسد و به همین معنی است تعبیر قرآن ( بِالْبَیِّنٰاتِ وَ الزُّبُرِ ) و نیز ( حَتّٰی تَاْتِیَهُمُ الْبَیِّنَةُ ) و امثال این آیات. و پرواضح است که بینه در این موارد جز به معنای حجت و بیان‌کننده نمی‌باشد. ۵. ۴ - معنای بیّنه در حدیث البینات و الایمان و در حدیث شریف نبوی «انما اقضی بینکم بالبینات و الایمان» نیز همین معنی، یعنی ایمان و حجج و بیان کننده‌ها مراد است و به هیچ وجه ثابت نشده که منظور از بیّنه در این حدیث نبوی شاهدین عدلین است. رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این جمله‌ در مقام بیان این نکته است که آن حضرت و سایر ائمه (علیه‌السّلام) در قضاوت و داوریها و رفع خصومات به علوم اشراقی که از طریق غیر طبیعی برای آنان به مقتضای نبوت و امامت حاصل می‌گردد عمل نخواهند کرد؛ بلکه اعتماد آنان صرفا به دلائل رایج و حجج عرفیه م. ب.. ۵. ۵ - نقش عرف در تشخیص مصادیق بیّنه به موجب این نظریه این گونه جملات به هیچ وجه در مقام تعیین آن که، بیّنه چیست نمی‌باشد و لذا منطوق واژه بیّنه بر معنای لغوی و عرفی آن محمول خواهد بود و واژه بیّنه نه حقیقت شرعیه در معنای خاص دارد و نه حقیقت متشرعه محقّق در معنای محدودی است، بلکه آنچه عرف آن را دلیل و حجّت در اثبات امور می‌داند و عمل به آن منطقی و خردمندانه است، می‌تواند مصداق بیّنه باشد. در فقه موارد زیادی نظیر این هست مثلا واژه بیع در معنای خاصی حقیقت شرعیه و یا متشرعه ندارد، لذا جمله ( اَحَلَّ اللّٰهُ الْبَیْعَ ) بر مطلق آنچه عرف آن را بیع می‌داند محمول است. ۵. ۶ - اطلاق بیّنه و موارد منصوص تنها سخنی که در اینجا باقی می‌ماند این است که بی‌تردید در بسیاری موارد شرع برای اثبات دعوی دلایل خاصّی را تعیین نموده، مثل مورد طلاق و یا جرم زنا و امثال آن، که به شاهدین عدلین و یا شهود چهارگانه به اثبات می‌رسد، بنابراین جای این سؤال وجود دارد که رابطه موارد مزبور با اطلاق واژه بیّنه چه خواهد بود؟ آیا اطلاق واژه مزبور به جای خود کماکان باقی خواهد ماند یا آن که ادله موارد مزبور موجب تقیید اطلاق واژه بیّنه می‌گردد؟ به نظر می‌رسد، مواردی که شرع راه خاص و معینی را برای اثبات مشخص کرده بی‌تردید نمی‌توان از طرق معینه تجاوز نمود؛ ولی تعیین موارد خاص نه موجب انصراف مطلق می‌گردد و نه موجب آن که نتوان به اطلاق مقامی تمسک نمود. بلکه واژه بیّنه به صورت مطلق کاربرد دارد و در غیر موارد منصوصه و تصریح شده در شریعت بر همان اطلاق عرفی باقی است. منبع: مفردات القرآن، ماده «بین»، ج۱، ص۱۵۶ · القواعد الفقهیه، ج۳، ص۷۳ · مستدرک الوسائل، کتاب القضاء، باب۳ از ابواب احکام الدعوی، ج۱۷، ص۳۶۱ · مستدرک الوسائل، کتاب القضاء، ج۱۷، ص۳۶۸ · کتاب الزکاة، ج۳، ص۳۸۸ · التنقیح، تقریرات درس آیة اللّه خوئی، ج۱، ص۳۱۷