فلسفه تاریخ (علوم اسلامی): مباحث فلسفه علم تاریخ

در فلسفه تاریخ به‌طور کلی مباحث گوناگونی مطرح می‌شود. مثلاً آیا تاریخ تکرار می‌شود؟ آیا از تاریخ می‌شود قانون استخراج کرد؟ آیا در تاریخ جبر ، حاکم است؟ آیا در تاریخ پیش‌بینی امکان دارد؟ محرک تاریخ چیست؟ نقش قهرمان در تاریخ چگونه است؟ و... در جواب هرکدام از این سؤالات و سؤال‌های دیگری که در زمینه فلسفه تاریخ وجود دارد نظریات گوناگون و بعضاً متضادی وجود دارد. ۷. ۱ - فلسفه علم تاریخ در اسلام در اسلام و در آیات و روایات اسلامی به هر یک از این سؤالات پاسخ داده شده است که با مراجعه به متون اسلامی می‌توان این پاسخ‌ها را دریافت. به‌عنوان نمونه در زمینه « جبر تاریخ » این مسئله در فلسفه تاریخ مطرح است که آیا انسان در قرار گرفتن و قرار نگرفتن در جهت تاریخ آزاد است یا مجبور. اسلام انسان را آزاد می‌شناسد و اختیار را شخصیت‌دهنده انسانی و او را حاکم بر تاریخ و تعیین‌کننده و جهت‌دهنده آن می‌داند. در آیه ۹۷ سوره نساء ، عذر و بهانه انسان‌ها را به خاطر داشتن اختیار و آزادی برای عدم هجرت در زمین رد می‌کند و می‌فرماید: «اَ لَمْ تَکُنْ اَرْضُ اللّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِیها». آیا زمین خدا پهناور نبود که در آن سفر کنید. در آیات ۷ و ۸ سوره بنی‌اسرائیل به صراحت قانون‌مندی تاریخ و ضابطه و قاعده داشتن آن را بیان می‌کند. ۷. ۲ - محرک تاریخ و یا در ارتباط با محرک تاریخ و این‌که محرک تاریخ چیست نظریات متفاوتی وجود دارد. در مکتب مارکسیسم که اقتصاد زیربنا و پایه است ابزار تولید را موتور محرک تاریخ معرفی می‌کنند. برخی محیط طبیعی را محرک تاریخ می‌دانند و برخی، شخصیت‌ها را عامل محرک تاریخ می‌دانند. اما «در جهان‌بینی‌ اسلامی، حوادث اجتماعی تابع علل و عوامل نفسانی مردم است. این مردم‌اند که اگر به نیکی گرایند زندگی اجتماعی‌شان عالی و مقرون به خیر و سعادت است و اگر به زشتی و فساد رو آورند، ‌زندگی‌شان مقرون به فساد و بدبختی و گرفتاری خواهد بود». آیه ۱۱ سوره رعد و آیه ۳۰ سوره شوری به این اصل اشاره دارند. منبع: نساء/سوره۴، آیه۹۷ · اسراء/سوره۱۷، آیه۷ · تهران، ‌ص ۶۸، گروه فرهنگی جهاد دانشگاهی دانشگاه صنعتی شریف، ۱۳۶۱ · رعد/سوره۱۳، آیه۱۱ · شوری/سوره۴۲، آیه۳۰