فهم عقلی قرآن: میزان و راهنما بودن عقل

البته عقل اصل دین را می‌فهمد که بشر به قانون ماورای طبیعت نیازمند است و خطوط کلی مسائل فقه و مسائل حقوقی و اخلاقی را نیز می‌فهمد اما صدها مسئله‌ی حرام ، حلال ، واجب و مستحب وجود دارد که عقل آنها را درک نمی‌کند. عقل در خطوط کلی، « میزان » بسیار قوی است؛ چنانکه در بعضی از مسائل هم «کلید» است، یعنی تا نزدیک در گنجینه‌ی علوم می‌آید و در را باز می‌کند و به انسان می‌گوید اکنون از این گنجینه‌ی قرآن یا روایات استفاده کن و از آنجا به بعد «چراغ» است؛ یعنی وقتی انسان وارد گنجینه‌ی قرآن شد، همراه انسان است و در فهم قرآن جامعه را راهنمایی می‌کند. به عنوان مثال، اگر ظاهر آیه‌ای دلالت دارد بر اینکه از پیامبری گناهی سر زده، چون عقل صدور گناه از پیامبران را محال عادی می‌داند، پس باید به دنبال فهم درست و دقیق آیه بود و آن را به گونه‌ای فهمید که با مقدمات روشن و روشنگر مورد قبول عقل منافات نداشته باشد. نیز در آیاتی که سخن گفتن خدا ، دیدن و شنیدن صدای خدا، بیان شده، عقل می‌گوید محال است که خدا مادی و جسمانی باشد و اگر چنین است پس نه می‌توان با چشم سر خدا را دید و نه خداوند چشم و گوش و زبان مادی دارد. خدای سبحان قرآن کریم را به صفت‌های نور و هدایت و تبیان معرفی کرده، که نشانگر بی‌نیازی قرآن در تعلیم و ابلاغ رسالت خود از علوم است. قرآن کریم نه از حیث محتوا نیازمند خارج خود است و نه از حیث دلالت محتاج چاره‌جویی بیرونی؛ ولی این معنی، مستلزم آن نیست که انسان با قرآن کریم برخورد جاهلانه نماید و نقش علوم و معارف را در فهم قرآن نادیده بگیرد. تحصیل علوم تجربی و مانند آن ظرفیت دل را گسترش می‌دهد و توانایی فهم و تحمل معارف قرآن را بالا می‌برد و به انسان شرح صدر می‌دهد. «ان هذه القلوب اوعیه‌ی فخیرها اوعاها» هر قلبی که از اندیشه‌های مستدل برخوردار است، آمادگی آن برای تحمل و دریافت علوم قرآنی بیشتر است و هر چه انسان در اندیشه جهان آفرینش ، از آیات کتاب تکوینی خداوند بهره ببرد قدرت او در فهم آیات کتاب تدوینی از قرآن کریم افزونتر می‌گردد. آنچه در این میان مذموم و نادرست شمرده می‌شود، این است که بافته‌های علوم تجربی را قبل از آنکه به عنوان یافته علمی برسند بر قرآن تحمیل کنیم و معنای آیات قرآن را به گونه‌ای بیان کنیم که بر اساس فرضیات باشد، علت نادرستی این عمل نیز روشن است؛ زیرا فرضیات علمی و تجربی دائما در حال تغییر و تحولند و بسیار می‌شود که پس از مدتی فرضیه‌ای جدید، فرضیه سابق را باطل می‌سازد و اگر ما قرآن را با این فرضیات موقت هماهنگ سازیم، معنایش ایجاد دگرگونی و فرسایش در معارف قرآن است؛ در حالی که قرآن از هر بطلانی مصون و محفوظ است: «لا یاتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه» . البته فرضیه‌ها قبل از آنکه به نصاب قطعیت برسند می‌توانند به عنوان یکی از وجوه و احتمالهای تفسیری یاد شوند و هنگامی که به مرحله قطعیت رسیدند می‌توانند به عنوان معنای تفسیر مورد قبول قرار گیرند. منبع: ج۱، ص۳۳۹، حکمت ۱۴۷ · فصلت/سوره۴۱، آیه۴۲