قاعده التعزیر دون الحد (قواعد فقه): کلیات قاعده

در این مبحث تعزیر در لغت، تعریف فقهی تعزیر، تعزیر در روایات و تعزیر در فتاوای فقها مورد برسی قرار می‌گیرد. ۱. ۱ - تعزیر در لغت تعزیر از ریشه عزر به معنای منع کردن و بازداشتن و نیز سرزنش کردن آمده است. زبیدی: زبیدی در تاج العروس تعزیر را به معنای «لؤم» یعنی ملامت و سرزنش آورده است. ( اصل التعزیر المنع و الرد... لذا تادیبی که به صورت کمتر از حد باشد، تعزیر نامیده می‌شود؛ اصل التعزیر التادیب و لهذا یسمی الضرب دون الحد تعزیرا » و در اثناء کلامش می‌گوید: « و لهذا قیل للتادیب الذی هو دون الحد تعزیرا، لانه یمنع الجانی ان یعاود الذنب .» شریف جرجانی هم در تعریفات خود، تعزیر را به معنای تادیب دانسته است. همچنین فیومی در مصباح المنیر و جوهری در صحاح اللغة به این معنا اشاره نموده‌اند. این لفظ همچنین به معنای «تعظیم و احترام» نیز آمده است؛ لذا همان گونه که جوهری در صحاح بدان اشاره نموده، از اضداد به شمار می‌آید. از جمله، در آیه ۹ سوره فتح ( و تعزروه و توقروه ) و آیه ۱۲ سوره مائده ( و آمنتم برسلی و عزرتموهم ) . سپس اضافه می‌کند که معنای تادیب از همین جا سرچشمه می‌گیرد؛ زیرا ادب کننده (تعزیرگر) در مقام یاری نمودن بزهکار بر آمده و وی را از آنچه به زیان اوست دور می‌دارد. آن گاه در ادامه می‌افزاید: «یاری نمودن بر دو گونه است؛ یا زیان را از شخص دور می‌کند و یا اینکه وی را از زیان رساندن بازمی دارند. چنانچه در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آمده است: «انصر اخاک، ظالما او مظلوما قال: انصره مظلوما فکیف انصره ظالما؟ فقال صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم: کفه عن الظلم» ؛ «به برادرت، چه در حال ظلم به دیگری باشد و چه مظلوم واقع شده باشد، یاری نما. سؤال شد: یاری مظلوم روشن است اما ظالم را چگونه می‌شود یاری نمود؟ فرمودند: او را از ظلم نمودن بازداری». ۱. ۲ - تعریف فقهی تعزیر از آنجا که در روایات بسیاری، واژه «تعزیر» و دیگر مشتقات آن همانند « یعزر » و « عزر » وارد شده است، فقها در صدد تعریف این لفظ بر آمده‌اند که در اینجا به سخنان برخی از آنان اشاره می‌شود. ؛ « تعزیر عبارت است از تادیب که خداوند تعبد آن را جعل نموده است؛ این حکم در موردی که به امر واجبی اخلال وارد شود یا امر قبیحی از کسی سر زند و در شرع مجازات معینی درباره ی آن وضع نشده باشد ثابت می‌شود. ؛ اگر مجازات معین نشد نامش تعزیر است که معنای لغوی آن تادیب است. و ما لیس کذلک، یسمى تعزیرا ؛ هر آنچه که مجازات معینی داشت، نامش حد است و آنچه که به این صورت نباشد تعزیر نام دارد. معنای لغوی تعزیر تادیب است و معنای شرعی آن مجازات یا نکوهشی است که از طرف شرع تعیین نشده است. تعریف جزیری: در کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة چنین آمده است: اما التعزیر فهو التادیب بما یراه الحاکم زاجرا لمن یفعل فعلا محرما عن العقوبة الی هذا الفعل... ؛ «تعزیر عبارت است از تادیب به آنچه که حاکم مصلحت ببیند؛ در جای دیگر همین کتاب آمده است: التعزیر مصدر عزر و هو الرد و المنع، منه قوله تعالی ( و تعزروه ) ‌ای تدفعوا العدو عنه و تمنعوه، و فی الشرع تادیب علی ذنب لا حد فیه و لا کفارة... ؛ «تعزیر مصدر عزر است که به معنای بازداشتن و جلوگیری است؛ نظیر کلام خداوند ( و تعزروه ) یعنی دشمن را از وی دفع می‌کنید؛ اما در شرع به معنای تادیب نسبت به جرمی است که حد و کفاره ندارد». ۱.۲. ۱ - نتیجه گیری ب. ت. ب. مراتب فوق چنین نتیجه می‌گیریم که تعزیر همان معنای رافت و شفقت را در بر دارد و مقصود از آن، رحمت است و هرگز به معنای تعذیب نیست. ۱.۲. ۲ - تادیب به جای تعزیر در روایات و نیز کلمات فقها احیانا به جای تعزیر، لفظ « تادیب » هم استعمال شده است که این خود، ترادف لفظ را می‌رساند. در سرقت سوم، کودک تعزیر می‌شود»، آمده است. در واقع، ایشان بین «یؤدب» و «یعزر» ترادف قائل شده‌اند. قال علیه‌السّلام: یؤدب و لیس علیهم (علیه) حد» «وی ادب می‌شود و اگر عملش را تکرار کرد، باز ادب می‌شود. پرسیدم: اگر مجددا انجام داد بازهم تادیب می‌شود؟ امام (علیه‌السّلام) فرمودند: بازهم ادب می‌شود و در مورد این افراد حدی اجرا نمی‌شود». در تمام این موارد که مرتکب، مستحق مجازات تعزیری است، به جای تعزیر لفظ تادیب به کار رفته است. ولی چنین شخصی را تعزیر می‌کنم.» ‌ ۲) سکونی از امام صادق (علیه‌السّلام) نقل می‌کند که: «قال (علیه‌السّلام) قضی النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فی من سرق الثمار فی کمّه، فما اکلوا منه فلا شی‌ء علیه و ما حمل فیعزر و یغرم قیمته مرّتین» قضاوت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) درباره‌ی میوه دزد چنین بود: آنچه را که خورده از بابت آن مسئولیتی ندارد و آنچه را که با خود برده، تعزیر شده و باید دو برابر قیمت آن را به عنوان غرامت بپردازد. ایشان فرمودند: «تا دو بار بخشیده می‌شود؛ «اگر کودکی دزدی کرد، بخشیده می‌شود؛ اما اگر تکرار نمود، تعزیر می‌شود». بدون آنکه نوع مجازات را تعیین نماید. قال (علیه‌السّلام): یجلدان مائة غیر سوط» ؛ «امام در مورد مرد و زنی که زیر یک پوشش یافت شوند، فرموده‌اند: هر کدام صد تازیانه می‌خورند، منهای یک تازیانه». ۲) «المراتان تنامان فی ثوب واحد؟ فقال (علیه‌السّلام): تضربان، فقلت: حدا؟ قال (علیه‌السّلام): لا، قلت: الرّجلان ینامان فی ثوب واحد؟ قال (علیه‌السّلام): یضربان، قال قلت: الحد؟ قال (علیه‌السّلام): لا» ؛ «امام (علیه‌السّلام) در مورد دو زن یا دو مرد که زیر یک پوشش بخوابند، فرمودند: مورد ضرب واقع می‌شوند. راوی می‌پرسد: به صورت حدّ ؟ ایشان می‌فرمایند: خیر». قال: یجلدان غیر سوط واحد» ؛ «در مورد دو مردی که زیر یک پوشش قرار داشتند، امام فرمودند: هر دو فراتر از یک تازیانه مجازات می‌شوند». ۱.۳. ۳ - دسته سوم روایات دسته سوم، اخباری که در آنها به صراحت، مجازات تعزیری را با تازیانه اعلام داشته است؛ به عنوان نمونه: ۱) خبر اسحاق بن عمّار: «قال سالت ابا ابراهیم (علیه‌السّلام) عن التعزیر کم هو؟ قال: بضعة عشر سوطا، ما بین العشرة الی العشرین» ؛ ایشان فرمودند: بین ۱۰ تا ۲۰ ضربه است». قال: دون الحد، قال قلت دون ثمانین؟ قال لا و لکن دون اربعین فانها حدّ المملوک، قلت کم ذلک؟ قال علی قدر ما یراه الوالی من ذنب الرجل و قوّة بدنه» ؛ «از امام صادق (علیه‌السّلام) پرسیدم: تعزیر چقدر است؟ فرمودند: کمتر از حد. پرسیدم: کمتر از هشتاد ضربه؟ فرمودند: خیر؛ کمتر از چهل ضربه که حدّ برده است. پرسیدم: چه مقدار؟ فرمودند: طبق نظر و صلاحدید والی نسبت به جرم و قدرت بدنی مجرم». ۳) فقه الرضا (علیه‌السّلام): «التعزیر ما بین بضعة عشر سوطا الی تسعة و ثلاثین، و التّادیب ما بین ثلاثة الی عشرة» ؛ »تعزیر حدّ فاصل ده و‌ اندی تازیانه تا نود و سه تازیانه است؛ اما تادیب حد فاصل سه تا ده تازیانه است». قال ما بین العشرة الی العشرین» ؛ «از امام کاظم (علیه‌السّلام) در مورد مقدار تعزیر پرسیدم که چقدر است؟ فرمودند: بین ده تا بیست ضربه». ۵) از امام صادق و امام کاظم (علیه‌السّلام) درباره‌ی کسی که به دیگری گفته: « یا ولد الزّنا » چنین نقل شده است که فرمودند: «لم یجلد و انّما یعزّر و هو دون الحدّ» ؛ «وی تازیانه نمی‌خورد؛ اما تعزیر می‌شود که کمتر از حدّ است». ۱.۳. ۴ - دسته چهارم روایات دسته چهارم، روایاتی که در آنها مجازات تعزیری به صورت حبس، جریمه، تبعید و نظایر آن تعیین شده است. ۳) درباره کسی که گوشواره دخترکی را ربوده، آمده است: «این یک چپاول آشکار است.» لذا او را مجازات بدنی نموده و دستور زندان دادند. ۴) درباره کسی که شهادت دروغ بدهد، آمده است: «انّ علیا (علیه‌السّلام) کان اذا اخذ شاهد زور، فان کان غریبا بعث به الی حیّه، و ان کان سوقیا بعث به الی سوقه، فطیف به ثم یحبس ایاما ثمّ یخلّی سبیله» ؛ «اگر کسی شهادت دروغ می‌داد، حضرت علی (علیه‌السّلام) در صورتی که اهل شهر دیگری بود او را به همان شهر می‌فرستاد و اگر مقیم شهر بود او را به بازار می‌فرستاد. در هر حال، او را در میان قبیله خود یا بازار شهر می‌گرداند، آن‌گاه او را چند روز حبس نموده، سپس آزاد می‌کرد». ۲ - تعزیر در فتاوا در فتاوا، تعزیر به عنوان کیفر نامعیّن شرعی در مقابل حدود ، غالباً با تازیانه دون حد تفسیر شده، اما بسیاری از فقها آن را شامل حبس ، توبیخ ، جریمه و تبعید نیز دانسته و میزان آن را به صلاحدید حاکم واگذار کرده‌اند. ۲. ۱ - تعزیر تادیب بما دون الحد از کلمات گروه زیادی از فقیهان چنین استفاده می‌شود که معنای تعزیر «ضرب با تازیانه به میزان کمتر از حد » است؛ چرا که: اینان در موارد زیادی مجازات تعزیری را به « مادون الحد » مقیّد کرده‌اند. و گفته‌اند که تعزیر به میزان حد کامل نمی‌رسد. اینان از تعزیر به « تادیب بما دون الحد » تعبیر کرده‌اند. گفته‌اند: «تعزیر عبارت است از ضرب و یا جلد بما دون الحد.» ‌ و اساسا لفظ تعزیر را ذکر نکرده؛ بلکه به ذکر مقدار تازیانه اکتفا نموده‌اند. گفته‌اند: « عزّر و لم یحد » یا « لا یجب فیه الحد، بل التعزیر » و مانند این گونه تعابیر. و در این باب هیچ‌گاه تعزیر به مقدار حدّ زنا که در شریعت اسلام اختصاصی است، نمی‌رسد». درباره نسبت بین تعزیر و حد لواط می‌گوید: « فان شهد الاربعة علی رؤیتهما فی ازار واحد مجرّدین من الثیاب و لم یشهدوا برؤیة الفعال، کان علی الاثنین الجلد دون الحد تعزیرا و تادیبا من عشرة اسواط الی تسعة و تسعین سوطا بحسب ما یراه الحاکم من عقابهما فی الحال، و بحسب التّهمة لهما او الظنّ بهما السّیئات » «اگر چهار شاهد گواهی دادند که دو مرد را زیر یک پوشش، بدون لباس دیده‌اند، اما شهادت بر انجام کاری ندهند، می‌بایست هر دو را تعزیراً و تادیباً که کمتر از حدّ است، تازیانه زد؛ از ده ضربه گرفته تا نود و نه ضربه که بر حسب رای حاکم نسبت به مجازات شان در زمان مخصوص، به مورد و ب. ت. ب. تهمت وارد شده و نیز گمان وجود کار ناشایست، سنجیده می‌شود». ؛ هیچ‌گاه مقدار تعزیر به‌اندازه حد نمی‌رسد و پایین‌تر از آن است. پایین‌ترین مرتبه حد در مورد جنب از حرام هشتاد ضربه است». ؛ بدان که تعزیر به خاطر انجام دادن کار زشت و اخلال نمودن نسبت به واجبی است که از طرف شارع حدّی برایش تعیین نشده است یا اینکه حدّی معیّن شده، اما شروط اقامه حدّ‌ تکمیل نشده است. بنابراین، نسبت به مقدمات زنا و لواط ، یعنی خوابیدن زیر یک پوشش، هم آغوشی ، بوسیدن و نظایر این‌ها، تعزیر اجرا خواهد شد؛ البته طبق نظر ولی امر از ده ضربه گرفته تا نود و نه ضربه تازیانه». ۲. ۲ - مجازات ب. غ. تازیانه برخی از بزرگان فقهای امامیه و عامّه به صراحت گفته‌اند که مجازات تعزیری ب. غ. تازیانه هم قابل اعمال بوده و معنای تعزیر در ضرب با تازیانه منحصر نیست. و تقدیره بحسب ما یراه الامام ؛ ؛ «سپس قاضی در اولین نشست خود به زندانی‌ها بنگرد و هر کس را که با بی‌عدالتی و یا در اثر تعزیر زندانی شده، آزاد نماید.» از این عبارت به خوبی استفاده می‌شود که ایشان حبس را از انواع عقوبت‌های تعزیری می‌داند. فللامام تادیبه، فان رای ان یوبّخه علی ذلک و یبکته او یحسبه فعل. و ان یعزّره فیضر به ضربا لا یبلغ به الادنی من الحدود و ادناها اربعون جلدة، فعل... ؛ هرگاه شخصی کاری که مستحق تعزیر است مرتکب شود... حاکم می‌تواند او را تادیب کند؛ اگر صلاح دید، او را توبیخ می‌کند یا به زندان می‌افکند و یا او را به مقدار کمتر از حد تازیانه می‌زند که پایین‌ترین حد آن چهل تازیانه است». حاکم مخیّر است هر گونه مجازاتی را که متناسب بداند، انجام دهد. ۲. ۳ - اطلاق تعزیر بر انواع عقوبتها در نوشته‌های فقهی، موارد بسیاری یافت می‌شود که بر متداول بودن اطلاق تعزیر بر انواع عقوبت‌های متناسب و بازدارنده‌ای که از نظر حاکم مسلمانان قابل اجراست، دلالت دارد. فقهای عامه هم در این خصوص قائل به انحصار نشده‌اند. ۲.۳. ۱ - نظر جزیری در کتاب الفقه علی المذاهب الاربعة می‌خوانیم: «تعزیر همان تادیبی است که طبق نظر حاکم اجرا می‌شود، تا اینکه مجرم را از تکرار عمل بازدارد. پس هر کس کار حرامی انجام داد که حدّی برایش معیّن نشده، قصاص و کفّاره هم ندارد، بر حاکم لازم است که وی را به آنچه که طبق نظرش بازدارنده‌ی مجرم از تکرار عمل است، تعزیر نماید؛ از این رو هر عقوبتی که مناسب حال اجتماع بوده و مجرمین را از ارتکاب اعمال ممنوع بترساند، قابل اجراست.» ۲.۳. ۳ - نظر علمای شافعیه از علمای شافعیه نیز نقل شده است که مجازات تعزیری به گفتار، ملامت ، توبیخ، زدن، حبس و جریمه مالی به حسب حال بزهکار و با صلاحدید حاکم قابل اعمال است و سرانجام می‌گوید: « و بالجملة، فانّ التعزیر باب واسع یمکن للحاکم ان یقضی به علی کل الجرایم التی لم یضع الشارع لها حدّا او کفّارة، علی ان یضع العقوبة المناسبة لکل بیئة و لکل جرم من سجن او ضرب او نفی او‌ توبیخ او غیر ذلک ؛ تعزیر عرض عریضی دارد که حاکم می‌تواند به وسیله‌ی آن بر تمامی جرایمی که شارع حدّ یا کفّاره‌ای برایشان قرار نداده، قضاوت نماید؛ به طوری که مجازات متناسب را برای هر محیط اجتماعی و هر جرمی به اجرا در آورد؛ نظیر زندانی کردن، زدن، تبعید، توبیخ و نظایر اینها. از برخی فقهای حنفیه هم نقل شده است که آنان تعزیر مالی را نیز جایز دانسته‌اند. منبع: ج۳، ص۲۲۸ · ج۴، ص۵۶۲ · راغب اصفهانی، المفردات، ص۳۳۳ · مائده/سوره۵، آیه۱۲ · مسند، ج۱۹، ص۱۴ · الکافی فی الفقه، ص۴۱۶ · ریاض المسائل، ج۱۳، ص۴۱۵ · شرایع الاسلام، ج۴، ص۹۳۲ · ج۱۴، ص۳۲۵ · الفقه علی مذاهب الاربعه، ج۵، ص۳۴۹ · ج۱۸، ص۵۲۲ · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۴۷۶ · ملاذ الاخیار فی فهم تعذیب الاخبار، ج۱۶، ص۱۹۲ · ج۱۸، ص۵۰۴ · ج۱۸، ص۵۱۶ · ج۱۸، ص۵۲۳ · ج۱۸، ص۴۵۱، حدیث ۱ و ۲ · ج۱۸، ص۳۶۴ · ج۱۸، ص۳۶۷ · ج۱۸، ص۳۶۲ · ج۱۴، ص۲۴۱ · ج۱۸، ص۵۸۵-۵۸۶ · ج۱۸، ، ص۵۸۳-۵۸۴ · ج۱۸، ص۵۸۴ · مستدرک الوسائل، ج۱۸، ص۱۹۴ · ج۷، ص۲۰۶ · جواهر الکلام، ج۴۱، ص۶۳۹ · ج۱۸، ص۵۱۷ · ج۱۸، ص۵۰۳ · ج۱۸، ص۲۴۴ · الجوامع الفقهیة (یک جلدی)، ص۷۷۴ · الجوامع الفقهیة (یک جلدی)، ص۷۸۵ · کتاب الاشربه، ج۵، ص۴۹۷، مساله ۱۴ · المراسم العلویه، الجوامع الفقهیة ج۱، ص۲۵۵ · غنیة النزوع، الجوامع الفقهیة ج۱، ص۴۳۵ · تحریر الاحکام، کتاب الحدود، ج۲، ص۲۳۹ · قواعد الاحکام، (متن ایضاح الفوائد)، ج۴، ص۳۰۸ · ج۸، ص۶۶ · ج۲، قاعده‌ی ۲۰۴، ص۱۴۲ · الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۵، ص۳۴۹ · اعلام الموقّعین، ج۲، ص۴۷ · الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۵، ص۳۹۷ · الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۵، ص۳۵۲ · الفقه علی المذاهب الاربعة، ج۵، ص۳۵۳