قاعده تجاوز: شرایط

برای قاعده تجاوز چند شرط ذکر کرده‌اند. ۴. ۱ - گذشتن از محل در جریان قاعدۀ تجاوز، گذشتن از محل جزء یا شرط و داخل شدن در غیر آن معتبر است. آیا مقصود از محل، تنها محل شرعی است که شارع مقدس آن را تعیین کرده است یا محل عادی را نیز دربر می‌گیرد، مانند آنکه کسی که به استبرای بعد از ادرار عادت دارد، پس از گذشت زمانی از ادرار، شک کند استبرا کرده یا نه‌؟ مسئله محل اختلاف است. در اینکه مراد از «غیر» که دخول در آن شرط جریان قاعدۀ تجاوز است، چیست، جزء مستقل و واجب و یا اعم از آن و جزء واجب غیر مستقل (جزء جزء)، خواه جزء جزء به خودی خود مستقل باشد، مانند شک در جمله‌ای از قرائت پس از دخول در جمله‌ای دیگر و یا غیر مستقل، مانند شک در حرفی از یک کلمه پس از دخول در حرف دیگر از آن، و یا شک در مبتدا پس از دخول در خبر آن در یک جمله، یا اینکه دخول در جزء استحبابی، همچون قنوت ، نیز کفایت می‌کند، و یا حتی دخول در مقدمۀ جزء دیگر نیز کفایت می‌کند، مانند شک در رکوع ، هنگام رفتن به سجود ، دیدگاه‌ها مختلف است. در شک در جزء آخر عمل، مانند سلام نماز ، آیا تجاوز از عمل با دخول در تعقیب نماز تحقق می‌یابد یا با انجام دادن منافیات نماز، مانند پشت به قبله کردن، یا سکوت طولانی که صورت نماز را از بین ببرد و یا حتی با سکوت‌ اندک نیز تحقق می‌یابد و یا تجاوز از محل در جزء آخر صدق نمی‌کند و در نتیجه قاعدۀ تجاوز جاری نمی‌شود؟ دیدگاه‌ها متفاوت است. ۴. ۲ - احتمال توجه و عدم غفلت بنابر دیدگاه برخی، شرط جریان قاعدۀ تجاوز، احتمال توجه و عدم غفلت است، بنابراین، در جایی که نمازگزار در حال قیام علم به غفلت در زمانی که باید تشهد می‌خواند، دارد و تنها احتمال می‌دهد که به صورت اتفاقی تشهد را خوانده باشد، قاعدۀ تجاوز جاری نمی‌شود. برخی احتمال عدم غفلت را شرط ندانسته و قاعده را در هر دو صورت (احتمال و عدم احتمال غفلت) جاری دانسته‌اند. منبع: ج۲، ص۲۲۶ · جواهر الکلام، ج۱۲، ص۳۱۶-۳۲۲ · نهایة الافکار، ج۵، ص۵۷-۵۹ · فرائد الاصول، ج۳، ص۳۴۴