قاعده درء: رجال شناسی و درایت حدیث

روایت من لایحضره الفقیه، مرسله است. برخی از علما، بر پایه همین گفتار مصنف، تمام روایات من لا یحضره الفقیه را معتبر و صحیح دانسته‌اند. چنان که پیداست: این سخن تنها درباره مرسلات صدوق در کتاب من لایحضره الفقیه راست می افتد، نه دیگر کتاب ها؛ اما اگر مرسله به گونه دوم باشد، معتبر نخواهد بود. پس باید که واسطه‌ها در گمان او عادل باشند وگرنه بیان حکم جزمی، بزرگی و عدالت او را از بین می‌برد. افزون بر آنچه یاد شد: بنابر مشرب و دیدگاه بسیاری از فقیهان، یادکرد حدیث در کتاب من لایحضره الفقیه خود دلیل بر صحت آن است. چنان که دانسته شد: بیشتر روایات درباره (درء) به کتاب‌های من لایحضره الفقیه والمقنع برمی‌گردد، اما این بزرگان مرسلات صدوق را مطلق یاد کرده‌اند، هرچند چنین سخنانی را در پیوست روایاتی گفته‌اند که در کتاب من لایحضره الفقیه بوده است. با این وصف، احتمال دارد: گفتار این بزرگان ویژه کتاب من لایحضره الفقیه نباشد، بلکه آن گفتار را بتوانیم درباره المقنع نیز بدانیم. ۶. ۳ - شهرت روایی روایت شهرت روایی روایت (ادرؤوا الحدود بالشبهات): این روایت، ضمن سه روایت در المقنع ، یک روایت در من لایحضره الفقیه، یک روایت در بحارالانوار و یک روایت در دعائم الاسلام نقل شده است. یکی دیگر از روایات، روایتی است که محدث نوری در کتاب مستدرک الوسائل از دعائم الاسلام می‌آورد. همه روایات دعائم الاسلام مرسله است؛ چنان که در روایت زیر می‌خوانیم: (عن أبی عبدالله (علیه‌السلام) عن أبیه عن آبائه عن امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) عن رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) أنه قال: ادرؤوا الحدود بالشبهات وأقیلوا الکرام عثراتهم إلا فی حدّ من حدود الله). این حدیث نیز همچون احادیث پیشین مرسله است، اما مرسلات دعائم الاسلام مانند مرسلات من لایحضره الفقیه نیست. علما درباره اعتبار دعائم الاسلام و روایات آن سخنان بسیاری گفته‌اند، اما مرسله بودن آن روایات به ضعف آنها می‌انجامد، مگر آن که از راه شهرت روایی یا شهرت عملی اعتبار آنها جبران شود. ۶.۳. ۱ - چهار نکته ۱. ۲. پیش از او حسن بن علی بن شعبه حرّانی (م۳۳۲) آن را در کتاب تحف العقول در باب (ما روی عن امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)) آورده است. ۳. البته اختلافات بسیاری در کلمات و عبارت‌ها وجود دارد. ۴. بنابراین، عهدنامه امیر مؤمنان (علیه‌السلام) مسند خواهد بود. ۶.۳. ۲ - احادیث باب درء از نقل مجموعه احادیث باب درء موارد زیر دانسته می‌شد: نخست آن که روایات درء حدّ با شبهه شهرت‌روایی داشته و این شهرت مؤید اعتبار آنهاست؛ علاوه بر آن، مؤیدات دیگری نیز دارد. دو. جدای از این، در منابع روایی عامه نیز این روایت نقل شده است؛ به عنوان مثال: ۱. (ادرؤوا الحدود عن المسلمین ما استطعتم). ۲. (ادفعوا الحدود عن عبادالله ما وجدتم له مدفعاً). ۳. (ادرؤوا الحدود عن المسلمین ما استطعتم. فان وجدتم للمسلم مفرجاً فخلوا سبیله، فان الامام لأن یخطی فی العفو خیر من أن یخطئ فی العقوبة). ۴. (ادرؤوا الحدود بالشبهات). ۶. ۴ - بناء حدود بر تخفیف از جمله نکته‌هایی که قاعده درء را تأیید می‌کند، بنای اجرای حدود بر تخفیف است. در این باره دو روایت وجود دارد: ۱. عن أبی الحسن الماضی (علیه‌السلام) قال: (وأصحاب الکبائر کلها إذا اقیم علیهم الحدّ مرتین قتلوا فی الثلاثة). ۲. شهید فرموده است: روایت دوم ترجیح دارد؛ زیرا بنای حدود بر تخفیف است و نیز احتیاط در دماء باید مراعات شود. ۶. ۵ - احتیاط در حدود احتیاط در حدود، یا دماء، قاعده درء را تأیید می‌کند. در حدود، بنابر احتیاط تا جایی که امکان دارد حد نباید جاری شود، همان‌گونه که در بسیاری از احادیث آمده است، پیامبر اکرم و امیر مؤمنان حدّ را از اقرارکننده دفع می‌کردند و او را به برگشتن از اقرار خود وامی‌داشتند. همه مواردی که پیامبر و امیر مؤمنان، اقرارکننده را تبرئه می‌کردند و او را از اقرار باز می‌داشتند، برای احتیاط در نگاه داشت دماء بوده است. حاکم راه فرار را به اقرارکننده نشان می‌دهد و راه گریز را بر او باز می‌کند، اما شارع مقدس دقت در مورد دماء را می‌خواهد. بدین‌سان نتیجه می‌گیریم: ب. ت. ب. قرائنی که یاد شد، مانند: نقل روایت در چند کتاب، نقل روایت مرسله همراه با (قال) در من لایحضره الفقیه، عمل بسیاری از فقیهان بر طبق آن، ورود مضمون آن در بعضی روایات دیگر، ذکر این روایت در منابع عامه و نامه حضرت امیر به مالک اشتر ، روایات قاعده درء معتبر شمرده می‌شوند و اگرچه بنابر علم درایت مرسله‌اند، چنان که یادآوردیم عبارت عهدنامه مسند و صحیح است. آن گاه که لفظ چند روایت یکی نباشد، اما مجموع آنها به یک نکته دلالت کنند، تواتر معنوی خواهد بود. حدّ و حدود؛ ۲. درء؛ ۳. شبهه. الف. حدّ و حدود؛ اصل کلمه حد به معنای منع است. راغب می نویسد: حد مانع بین دو شیء است که مانع مخلوط شدن یکی با دیگری می‌شود و حدّ زنا و خمر به این اسم نامیده شده، زیرا مانع می‌شود که دوباره آن را انجام دهد. زمخشری گفته است: (حدَّه، منعه)؛ او را منع کرد. راغب می نویسد: (الحدّ الحاجز بین الشیئین اللذین یمنع اختلاط أحدهما بالآخر… وحدّ الزنا والخمر سمّی به لکونه مانعاً لمتعاطیه عن معاودة مثله). حد مانع بین دو چیز است که از خلط و آمیزش بین آن دو جلوگیری می‌کند و حدّ زنا و خمر نیز به این معنی نامیده شده، چون کسی را که حد بر او جاری می‌شود، از این که دوباره آن را انجام دهد، منع می‌کند. ب. درء؛ زمخشری می‌نویسد: (درأ عنه البلاء ودرأ الحدود). درء همان مفهوم دفع است و هر دو لغت قرآنی هستند و در قرآن به کار رفته‌اند. ج. شبهه؛ راغب در مورد معنای کلمه (شبهه) می‌نویسد: (الشبهة هو أن لایتمیز أحد الشیئین من الآخر لما بینهما من التشابه). شبهه نامیده شده، زیرا مشابهت به حق می‌رساند. منبع: من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۳، تصحیح علی اکبر غفاری · مصباح الفقیه، ج۲، ص۱۲ · ذخیرة المعاد، ص۱۸۵ · رسائل، ج۱، ص۱۴۲ · رسائل، ج۱، ص۱۵۹ · الصلوة، ج۱، ص۸۱ · رسائل، ج۱، ص۱۴۸ · الصلوة، ج۱، ص۷۱۳۱ · الکنی والالقاب، ج۲، ص۴۱۶ · اصول الحدیث، ص۱۱۰ · اصول الحدیث، ص۱۱۱ · دراسات فی الکتاب، ج۱، ص۵۰۵ · البیع، ج۲، ص۳۷۶ · الرواشح السماوی، ص۳۵ · نهایة التقریر، ج۱، ص۱۳ · المصرحة مصباح الفقیه، ج۲، ص۱۸۵ · غنائم الایام، ج۳، ص۶۲ · مستدرک الوسائل، ج۱۸، ص۲۶ · نهج البلاغه فیض الاسلام، ص۹۹۱ · تحف العقول، ص۱۲۶ · مصادر نهج البلاغه، ج۳، ص۴۳۰ · دعائم الاسلام، ج۱، مقدمه · مفتاح الکرامه، ج۴، ص۵۹۰ · النهایه، ج۲، ص۱۰۹ · سنن ترمذی، کتاب۱۵، ب۲ · کنز العمال، ج۵، ص۳۰۹ · سنن ابن ماجه، ج۲، ص۸۲ · السنن الکبری، ج۹، ص۱۲۳ · الروضة البهیه، ج۹، ص۱۵۲ · مجمع الفائدة والبرهان، ج۱۳، ص۷ · مجمع الفائدة والبرهان، ج۱۳، ص۱۶۷ · الروضة البهیه، ج۹، ص۳۵ · بحوث فی الاصول، ج۴، ص۳۳۶ · اساس البلاغه، ص۷۶ · معجم مقاییس اللغه، ج۲، ص۳ · المفردات، ص۱۱۰ · المفردات، ص۱۶۹ · اساس البلاغه، ص۱۲۹ · المفردات، ص۲۵۴ · فی ظلال نهج البلاغه، ج۱، ص۲۴۱ · الکلیات، ص۵۳۸