قاعده درء: نکات مهم

۲. ۱ - تفاوت قاعده با ضابطه فقهی گاه در نوشتار فقیهان، قاعده با ضابطه فقهی متفاوت دانسته شده است. معیار همان ممیّز است. برای نمونه، فقیهان بحثی دارند در این که ملاک قیمی و مثلی چیست. این قاعده فقهی نیست که جزئیات بر آن منطبق باشد؛ اگرچه ممکن است بنابر آنچه در معجمها و دائرةالمعارف‌ها و کتب لغت آمده، قاعده به معنای لغوی باشد، چون واقعاً یک بحث عام است که دارای جزئیات م. ب.. (إذا تلف المبیع فإن کان مثلیاً وجب مثله). تعبیر دوم او درباره تعریف مثلی است. ایشان به نقل از مشهور گفته است: (ما یتساوی أجزائه من حیث القیمه). شهید در دروس فرموده: (أنه المتساوی الأجزاء والمنفعة المتقارب الصفات). و نیز در غایةالمراد فرموده: (ما تساوی أجزائه فی الحقیقة النوعیة). از برخی از عامه نقل شده: (انه ما قدّر بالکیل أو الوزن). در این بحث دو امر داریم: اوّلی قاعده فقهی است و دومی ضابطه فقهی. یعنی همان ممیّز بین دو شیء. ۲. ۲ - قاعده امری عام است قاعده، چنان که از تعریف اصطلاحی‌اش برمی‌آید، امری عام است که جزئیات، در آن داخل می‌شود، یا آن که خود، بر جزئیات منطبق است؛ چه قاعده‌ای زیست‌شناسی باشد (مانند: مثالی که معجم الوسیط برای علم می آورد)، چه ریاضی و یا صرف (مانند: هر واو مفتوح که پیش از آن متحرک باشد، قلب به الف می‌شود). پس کلمه قاعده، تعمیم، گسترش و فراگیری را برمی‌تابد. در تمام این علوم، قاعده در برابر فرد است، چنان که قاعده فقهی را در برابر فرع فقهی، یعنی یک مورد خاص می‌نهند. یعنی امر بعد از خطر . منبع: المکاسب، ج۳، ص۲۰۹، چاپ کنگره شیخ انصاری · القواعد الفقهیه، ج۱، ص۱۲ · ج۲، ص۲۴ · فصل اول، ص۱۳۷ · بقره/سوره۲، آیه۲۵ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۷ · مائده/سوره۵، آیه۲ · المکاسب، ج۳، ص۱۹۲ · قواعد فقه، ص۲۳