قاعده شروط (قواعد فقه): واژه شرط

شرط ، واژه‌ای عربی است و جمع آن «شروط» و «اشراط» است. این واژه گاه در معنای مصدری و گاه در معنای اسمی به کار می‌رود و همچنین در علوم مختلف، معانی متفاوتی دارد که به شرح آن می‌پردازیم: ۱. در ادبیات و علم نحو ، واژه شرط در معنای گزاره‌ای است که پس از ادات شرط می‌آید. اهل منطق به شرط، مقدم و به جزای شرط، تالی می‌گویند. ۲. در علم اصول ، آنچه از عدم آن، عدم چیزی دیگر لازم می‌آید- اعم از آنکه از وجود آن وجود دیگری لازم بیاید یا خیر- را شرط آن چیز می‌نامند و در توضیح می‌گویند « الشّرط ما یلزم من عدمه عدم الشّی‌ء »، به تعبیر دیگر، شرط چیزی است که چیزی دیگر بر آن متوقف باشد. یعنی « الشّرط ما یتوقّف علیه الشّی‌ء ». البته توقف شی‌ء بر شرط چند حالت دارد. گاه وجود شی‌ء متوقف بر چیزی است. مانند توقف معلول بر اجزای علت . گاه وجوب امر متوقف بر چیزی دیگر است، مثل وجوب حج بر استطاعت ، گاه نیز لزوم عقد متوقف بر امری است، مثل لزوم عقد خیاری که بر سقوط‌ خیار متوقف است و گاه آنچه متوقف است، صحت یک امر است، مانند توقف صحت عقد بر وجود اختیار در متعاملین. ۳. در قرآن مجید واژه شرط به صورت مفرد نیامده است، ولی صورت جمع آن یعنی اشراط به کار رفته است. از جمله در ( فَقَدْ جٰاءَ اَشْرٰاطُهٰا ) که در آن اشراط به معنای نشانه‌های قیامت است. ۴. در عرف عامه، واژۀ شرط در معنای رسم و شیوه نیز استعمال می‌شود. چنان که در بیت زیر که منسوب به حافظ است، واژه شرط به همین معنی به کار رفته است: در محفلی که خورشید‌اندر شمار ذره است خود را بزرگ دیدن شرط ادب نباشد. ۵. در روایات کلمۀ شرط در معنای خیار نیز آمده است، مثل: «الشّرط فی الحیوان ثلاثة» یعنی ایام شرط (خیار) در معامله حیوان سه روز است. ۶. در اصطلاحات شرعی، گاهی واژه شرط به معنای مطلق « عهد » آمده است. در این باره از امام (علیه‌السّلام) سؤال شد و ایشان پاسخ دادند که این شرط باطل است. پرسش‌کننده در مورد علت بطلان توضیح خواست و امام (علیه‌السّلام) پاسخ دادند: «لانّ شرط اللّه اسبق من شروطکم» زیرا طلاق که از اختیارهای زوج است یک حکم الهی است و قراردادهای مردم نمی‌تواند خلاف آن باشد. در شعر زیر، حافظ شرط را به همین معنی به کار برده است: عهد و پیمان فلک را نیست چندان اعتبار عهد با پیمانه بندم شرط با ساغر کنم ۷. معنی دیگر شرط مطلق، الزام و التزام است، بی‌آنکه در ضمن عقد درج‌ شده باشد. گرچه اهل لغت این قید را افزوده و گفته‌اند: « الشّرط الزام الشّی‌ء و التزامه فی البیع و نحوه » یعنی شرط الزام و التزام در ضمن عقد بیع و امثال آن است، ولی به ظاهر علت افزودن این قید آن است که در اغلب موارد شرط در ضمن عقود درج می‌شود. شاهد این مطلب آن است که واژۀ شرط در مورد شروط ابتدایی غیر مندرج در عقود و همچنین درباره خود عقد بیع که از مصادیق التزام است. و نیز مطلق عهد در روایات به کار رفته است. البته معنای اخیر یعنی الزام و التزام ضمن عقد، بخشی از معنای پیشین، یعنی مطلق عهد است، زیرا وقتی شخص در ضمن عقدی ملتزم به امری می‌شود، عهد هم کرده است. به موجب این تعریف، ادله لزوم وفای به شرط همان‌ طور که شامل شروط ضمن عقد می‌شود، شروط ابتدایی غیر مندرج در عقد را نیز در بر می‌گیرد که مورد بررسی قرار خواهد گرفت. منبع: ج۱۲، ص۳۴۹ · لسان العرب، ج۷، ص۳۲۹ · مکاسب، ج۶، ص۱۱ · مکاسب، ج۶ ص۱۱ · مکاسب، ج۶، ص۱۲