قاعده فراغ: کاربردها

قاعدۀ فراغ در تمامی عبادات و معاملات کاربرد دارد. بنابراین، چنانچه بعد از فراغ از عمل مرکب دارای اجزا، شک کند که آن را درست انجام داده است یا نه، بنا را بر صحّت آن می‌گذارد، خواه منشا شک، صحیح به جا آوردن جزئی از اجزای عمل باشد یا شرطی از شرایط آن. از برخی نقل شده که قاعدۀ فراغ در شرایط جاری نمی‌شود. چنانچه پیدایی شک در اثنای عمل و شک در جزئی از اجزا باشد، در صورتی که پیدایی شک بعد از دخول در جزء بعدی باشد، قاعدۀ تجاوز جاری می‌شود، اما اگر قبل از دخول در جزء بعدی باشد، در جریان قاعده فراغ اختلاف است. اگر شک در اثنای عمل و مشکوک شرطی از شرایط باشد، مانند آنکه شک کند هنگام خواندن اجزای پیشین نماز، رو به قبله بوده است یا نه، جریان قاعدۀ فراغ اختلافی است. برخی تفصیل داده و گفته‌اند: چنانچه شرط از شرایطی باشد که محلّ آن قبل از عمل است، قاعدۀ تجاوز جاری می‌شود، اما اگر از شرایطی باشد که مقارن و همراه عمل است، دو فرض متصور است: نخست اینکه وجود شرط نسبت به اجزای پیشین مشکوک و نسبت به زمان حال معلوم و محرز باشد، مانند اینکه هم اکنون رو به قبله است، اما نسبت به اجزای قبلی رو به قبله بودنش مشکوک م. ب.. در این فرض قاعدۀ فراغ جاری می‌شود. فرض دوم اینکه وجود شرط نسبت به زمان حال نیز مشکوک باشد. در این صورت، قاعدۀ فراغ جاری نمی‌شود، مگر آنکه شرط از شرایطی باشد که تنها در صحّت اجزا معتبر است، نه زمان‌هایی که میان اجزا فاصله می‌افتد، مانند استقرار و طمانینه در حال نماز. چه اینکه در این صورت، چنانچه شک قبل از داخل شدن در جزء بعدی عارض شود، قاعدۀ فراغ جاری می‌شود. منبع: دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیه، ج۱، ص۴۸ · مصباح الاصول، ج۳، ص۳۱۰-۳۱۲ · فرائد الاصول، ج۳، ص۳۳۹ · العروة الوثقی، ج۳، ص۲۳۷ · مصباح الاصول، ج۳، ص۳۱۰-۳۱۵