قاعده لا ضرر (قواعد فقه): فرق ضرر و ضرار

در تحت عنوان فوق، فرق بین ضرر و ضرار را چنین بیان کرده است: غالب استعمالات ضرر و مشتقات آن مالی یا نفسی است، ولی کاربرد ضرار و مشتقاتش در تضییق، اهمال ، حرج ، سختی و کلفت شایع و رایج است. پس ضرار به معنای اخیر غلبه دارد. در قرآن مجید هم هر جا کلمه ضرر استعمال شده به معنای ضرر مالی و جانی آمده است؛ ولی هر جا کلمه ضرار آمده به معنای تضییق و ایصال حرج است؛ مانند آیه شریفه ( لٰا تُضَارَّ وٰالِدَةٌ بِوَلَدِهٰا ) و آیه نازل در خصوص مسجد ضرار : ( وَ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِرٰاراً وَ کُفْراً وَ تَفْرِیقاً بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَ اِرْصٰاداً لِمَنْ حٰارَبَ اللّٰهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَیَحْلِفُنَّ اِنْ اَرَدْنٰا اِلَّا الْحُسْنیٰ وَ اللّٰهُ یَشْهَدُ اِنَّهُمْ لَکٰاذِبُونَ ) آنان که برگرفتند مسجدی تا بیازارند و کفر بورزند و میان مؤمنان جدایی افکنند، کمین‌گاهی برای آنان که با خدا و پیغمبرش نبرد کردند از پیش و همانا سوگند خوردند نخواستیم جز نیکوکاری و خدا گواه است که آنان دروغگویانند. به طوری که رسالت آن حضرت (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را انکار کرد و پس از غزوه بدر از مدینه گریخت و به کفار مکه پیوست و پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به او لقب فاسق داد. پس از غزوه احد و حنین ، راهب که در گروه مشرکان علیه مسلمانان مبارزه می‌کرد از مکه گریخت و نزد هرقل پادشاه روم رفت تا لشکری گردآورد و به جنگ اسلام بیاید. وی در این زمان به یارانش در مدینه دستور داد مسجدی در مقابل مسجد پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برایش بنا کنند تا وقتی که به مدینه بازمی‌گردد، در آن افاده علوم کند. وقتی مسجد ساخته شد منافقان از پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خواستند در مسجد نماز بخواند. آن وقت پیغمبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) عازم غزوه تبوک بود و فرمود پس از بازگشت در آن مسجد نماز خواهد خواند. هنگام بازگشت نیز این درخواست تکرار شد، ولی با نزول آیه شریفه فوق الذکر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) دستور داد آن مسجد را آتش بزنند و نابود کنند. در این آیه، ضرار معنای نفسی یا مالی نمی‌دهد. ایشان در همین مورد به آیه ۲۳۱ از سوره بقره هم تمسک می‌کنند که می‌فرماید: ( وَ لٰا تُمْسِکُوهُنَّ ضِرٰاراً لِتَعْتَدُوا ) یعنی وقتی زنان خود را طلاق دادید، اگر واقعا نمی‌خواهید با آنان زندگانی کنید، صرفا به منظور رنج دادن و در فشار گذاشتن به آن‌ها رجوع نکنید که باز در اینجا کلمه ضرار به معنای در فشار و مضیقه و مکروه روحی قرار دادن است، و معادل زیان مالی و جانی نیست؛ زیرا گروهی که آیه شریفه متوجه آن‌ها است به زنان خود ضرر مادی و بدنی وارد نمی‌ساختند، بلکه در عده رجوع می‌کردند و دوباره طلاق می‌دادند تا آن‌ها را در فشار و مضیقه طولانی شدن مدت عده قرار دهند. همچنین به آیه ۶ از سوره طلاق استناد شده که می‌فرماید: ( وَ لٰا تُضآرُّوهُنَّ لِتُضَیِّقُوا عَلَیْهِنَّ ) یعنی با اسکان دادن زنانتان در مکان تنگ و کوچک، زمانی که آن‌ها را طلاق داده‌اید (در عده رجعی ) آنان را به رنج و سختی گرفتار نکنید تا به علت مضیقه مسکن مجبور شوند از منزل شما خارج گردند. در این آیه هم ضرار به معنای سختی و معیشت استعمال گردیده است. از اینجا، امام نتیجه می‌گیرند که کلمه ضرر در حدیث سمرة بن جندب به مفهوم نقص در مال و جان، و ضرار‌ به معنای تضییق و تشدید به کار رفته است؛ نتیجه این که در اینجا ضرار به معنای ضرر نیست و نیز معنای اصرار و پافشاری بر ضرر و مباشرت بر ضرر و یا مجازات بر ضرر(که گروهی معنا کرده‌اند) نمی‌دهد؛ زیرا پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرموده بود: «انّک رجل مضارّ» ، و «مضارّ» اسم فاعل از باب مفاعله و هم خانواده واژه ضرار است. ر.