قاعده لطف (فرهنگ شیعه): اشکالات مخالفان قاعده لطف

اشکال ۱: اگر لطف بر خداوند واجب باشد، هیچ گناه‌کارى در جهان وجود نخواهد داشت؛ زیرا هیچ مکلّفى نیست مگر آن‌که خداوند مى‌تواند به لطف خویش او را از گناه دور بدارد؛ امّا بسیارند مکلّفانى که راه‌ گناه‌کارى در پیش گرفته‌اند. پاسخ : این اشکال از این رو پدید آمده است که به تعریف شیعه از لطف راه نیافته است. بنابر تعریف شیعه، لطف، قدرت بنده بر معصیت را از میان نمى‌برد؛ بلکه او را به طاعت نزدیک مى‌سازد و از معصیت دور مى‌کند بى‌آنکه به اضطرار و الزام بینجامد. اشکال ۲: آیا خداوند، کافران را نیز از لطف خویش بهره‌مند مى‌سازد؟ اگر پاسخ، آرى است، سخنى باطل است؛ زیرا باید غرض لطف حاصل آید و حال آن‌که کافر ایمان نیاورده است. اگر پاسخ، منفى است، یا بدین روى است که خداوند توانایى آن را ندارد و لازمه این، عجز خداوند و باطل است، و یا در همان حال که خداوند توانایى دارد، کافر را از آن بهره‌مند نمى‌سازد که این اخلال به واجب و بر خداوند محال است. پاسخ: چنان که گذشت، معناى لطف آن نیست که غرض لطف ناگزیر حاصل آید. لطف، فى‌ذاته، لطف است خواه هدف آن حاصل آید یا نه. اثر لطف آن است که مکلّف را به طاعت نزدیک مى‌سازد به گونه‌اى که آن را بر معصیت ترجیح دهد. این‌که مکلّف از لطف بهره نبرد و همچنان در معصیت مانَد، به خود او باز مى‌گردد و نیروى اختیارى که از آن برخوردار است. اشکال ۳: إخبار از بهشتی بودن بنده (وعد) یا جهنّمی بودن او (وعید)، مفسده است؛ زیرا او را مى‌فریبد و بر معصیت وامى‌دارد. بر خداوند محال است که چنین کند و این با وجوب لطف ناسازگار است. پاسخ: إخبار از بهشتى بودن بنده، اغوا و فریفتن نیست؛ زیرا ممکن است با الطافى همراه گردد که بنده را از انگیزه معصیت تهى کند و چون احتمال فریفتن از میان مى‌رود، مفسده بودن مطلق نیز از میان مى‌رود. إخبار از جهنّمى بودن بنده نیز مفسده نیست. زیرا وى درستى خبر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله) را باور ندارد تا إخبار سبب اصرار او بر کفر گردد. اگر إخبار براى کسى مانند ابلیس باشد که از درستى خبر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌اله) آگاه است، باز هم او را به اصرار به کفر نمى‌کشاند؛ زیرا او مى‌داند که با اصرار، عقوبتش افزون مى‌گردد. منبع: قاضی عبد الجبار، شرح الاصول الخمسه، ص۵۲۳ · الإلهیات علی هدی الکتاب والسُّنة والعقل، ج۳، ص۵۵ · الإلهیات علی هدی الکتاب والسُّنة والعقل، ج۳، ص۵۶