کیفیت قسامه به چگونگی اجرای قسامه ، ترتیب سوگندها، اشخاصی که باید سوگند یاد کنند و آثار مترتب بر آن گفته میشود. فقهای امامیه و اهل سنت در کیفیت اجرای قسامه اختلافنظر دارند. مهمترین اختلاف، مربوط به این است که آغازکننده قسامه مدعی (اولیای دم) باشد یا مدعیعلیه (متهم به قتل). ۵.
۱ - قول حنفیه از نظر فرقۀ حنفیه ، قسم را ابتدا مدعیعلیه شروع میکند؛ زیرا در این صورت، مطابق اصل البینة علی المدعی و الیمین علی من انکر عمل میشود. البته اولیای دم مقتول ، قسمخورندگان را خود انتخاب مینمایند؛ زیرا سوگند دادن حق اولیای دم است و آنان میتوانند این سوگند را به هر کسی که متهم به قتل است حواله دهند. پیامبر گفت: پس برای شما قسامه اجرا نمایند. گفتند: ما به قسم قوم یهود راضی نیستیم. آنگاه پیامبر که از هدر رفتن خون مسلمان کراهت داشت، دیه او را از صد شترِ مخصوص صدقه پرداخت کرد.
کاسانی، أبوبکر بن مسعود، بدائع الصنائع، ج۷، ص۲۸۶-۲۹۰. پیامبر دستور داد که قوم یهود برای خلاصی، پنجاه سوگند یاد کنند. آنان امتناع کردند. پیامبر به انصار گفت: شما قسم بخورید. آنان گفتند: ما به غیب قسم نمیخوریم. سپس پیامبر دیه را بر عهدۀ یهود مقرر کرد. برادرم را مقتول در قبیله فلان یافتم. پیامبر فرمودند: بر او درود و سلام، پنجاه نفر از آنان (از قبیله فلان) را جمع کن و به آنان سوگند بده که بگویند: ما نکشتیم و نمیدانیم چه کسی کشت؟
سپس آن مرد گفت: یا رسول اللّه! غیر از این، برادری ندارم! پیامبر گفت: بلکه به جای آن صد شتر داری. کاسانی، أبوبکر بن مسعود، بدائع الصنائع، ج۷، ص۲۸۶. این مطلب دلالت میکند که وجوب قسامه و وجوب دیه بر مدعیعلیهم که اهالی محل میباشند، هست. بنابراین اگر مدعیعلیهم سوگند خوردند، باز هم باید در قتل عمد دیه را خودشان پرداخت نمایند و در قتل خطای محض ، عاقله دیه را پرداخت نماید، و اگر مدعیعلیهم یا بعضی از آنان از اجرای قسامه خودداری نمودند، حبس میشوند تا سوگند بخورند؛ زیرا با عنایت به عظمت خون مسلمان ، چنین عملی مستحق حبس است.
زحیلی، وهبه، الفقه الاسلامی و ادلّته، ج۷، ص۵۷۷۲. قسامه را ابتدا اولیای دم مقتول با پنجاه سوگند انجام میدهند. از نظر مالکیه، زحیلی، وهبة، الفقه الاسلامی و ادلته، ج۷، ص۵۸۱۸. قسم باید متوالی باشد. بنابراین در بین قسمها نباید فاصلهای باشد؛ زیرا سوگندهایی که متوالی است اثر خاصّی دارد. نزد شافعیه و حنابله شربینی، محمد بن احمد، مغنی المحتاج، ج۵، ص۳۸۷. ترتیب در قسامه شرط نیست؛ زیرا قسمهایی که در قسامه اقامه میشود در ردیف دلیل است.
بنابراین همانطور که دلایل را میتوان با فاصله اقامه کرد (مثل شهادت شهود که میتوانند به طور متفرقه اقامه کنند)، ادای سوگند از قسامه نیز با فاصله امکانپذیر است. اگر اولیای دم مقتول حاضر به قسامه نشوند، متهم میتواند پنجاه قسم بخورد و تبرئه شود. میگویند: «در چنین صورتی، سوگند مجدداً به اولیای مقتول برمیگردد؛ اگر سوگند ادا کردند، متهم مجازات میشود و اگر اولیای دم مقتول سوگند نخورند، متهم تبرئه میشود.» مالکیه در این مورد میگویند: «هر یک از مدعیعلیهم که از قسم امتناع کند، حبس میشود تا بمیرد یا ادای سوگند کند.» نیز گفته میشود: «به تحمل صد ضربه شلاق و یک سال حبس محکوم میشود.» حنابله همانطور که در سایر سوگندها اعتقاد دارند، نکول از سوگند را موجب حبس نمیدانند.
زحیلی، وهبة، الفقه الاسلامی و ادلّته، ج۷، ص۵۸۱۹. این دیدگاهها در مجموع بیانگر آن است که اگرچه اصل مشروعیت قسامه نزد اکثر مذاهب اهل سنت پذیرفته شده است، اما در کیفیت اجرای آن، ترتیب سوگندها و آثار نکول از سوگند، اختلاف نظرهای قابل توجهی میان آنان وجود دارد. ۵.
۳ - قول شیعه از نظر شیعه ، چنانچه قتل لوث تشخیص داده شود، از متهم خواسته میشود که برای برائت خویش دلیل بیاورد. اگر او نتوانست برای برائت خویش دلیل بیاورد، از اولیای دم خواسته میشود که قسامه را اجرا کنند. اگر قسامه را اجرا نمودند، ادعای آنان ثابت تشخیص داده میشود؛ اما اگر اولیای دم از ادای قسامه امتناع ورزند، از متهم خواسته میشود که برای برائت خویش قسامه را اجرا کند. چنانچه قسامه را اجرا کرد، تبرئه میشود. در غیر این صورت، به پرداخت دیه محکوم میشود. قانون مجازات اسلامی ایران مصوّب ۱۳۷۰، در مواد ۲۴۴، ۲۴۷ و ۲۴۸ قول شیعه را در خصوص مورد فوق پذیرفته است. (این مواد در سال ۱۳۸۰ ش. اصلاح شده است.نک: آخر همین فصل)
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
