قانون نیز مانند هر پدیده طبیعی و اعتباری

قانون نیز مانند هر پدیده طبیعی و اعتباری، عمری دارد که مدت آن به دست واضع آن یعنی قانونگذار است. وقتی عمر قانون به پایان می رسد، اصطلاحاً می گویند که قانون نسخ شده است. باید دید که منظور از نسخ چیست و اگر قانون نسخ شود، برای همیشه فوریت اجرا می شود و اگر وصف جزایی فعل یا ترک فعلی را زایل سازد، اثر فوری می بخشد (ماده ۱۰ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲/۲/۱). از سویی دیگر توصیف جزایی فعل یا ترک فعل به موجب قانون جدید نیز به گذشته تسری داده نخواهد شد و به تعبیری عطف به ماسبق نمی شود (اصل ۱۶۹ قانون اساسی). نگارنده بر این باور است که با نسخ قوانین ماهوی در امور مدنی غیر کیفری خواه به طور صریح و خواه به طور ضمنی اعتبار قانون از بین نمی رود؛ بلکه تنها قدرت اجرایی خود را نسبت به وقایع و اعمال حقوقی آینده از دست خواهد داد. بنابراین قانون مزبور نسبت به گذشته کماکان مؤثر و نافذ است. از سویی دیگر بخش استثنایی قاعده مقرر در ماده ۴ قانون مدنی مصادیقی در قوانین دارد که از حیث تأثیر قانون در گذشته یعنی عطف به ماسبق شدن آن در خور توجه است. این مطالب را طی دو قسمت زیر بررسی خواهیم کرد.