دکترین
قبض و بسط شریعت (فقه سیاسی): نتایج استخراج‌شده از آیه ۷ آل‌عمران
بنابراین از آیه هفتم سوره آل‌عمران که مورد بحث قرار گرفت، چند مطلب استیفاد مى‌شود: ۹.
۱ - ردّ نظریه تجربه نبوی آنچه از جانب خداوند وحی شده و به عنوان دین و شریعت اولیه مطرح است، همین کتاب قرآن است و بر این اساس راه بر نظریه « تجربه نبوى » بسته شده است. به نظر ما از وجوه اعجاز این آیه شریفه این است که خداوند پیش‌بینى کرده است که عده‌اى الفاظ قرآن را به شخص پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) نسبت خواهند داد و دین را به عنوان شریعت صامت و تجربه نبوى قلمداد خواهند کرد. بر این اساس قبل از آن‌که آیات را به محکم و متشابه تقسیم کند، این مبنا را محکم مى‌کند که آیات محکم الهى که مبنا، اساس فهم و معرفت دینى است، از جانب خداوند است و خود یک فهم بشرى از شریعت نیست: ( هُوَ الَّذِیَ أَنزَلَ عَلَیْکَ الْکِتَابَ ) او کسى است که این کتاب را به سوى تو نازل کرده است. ۹.
۲ - شریعت و آیات محکم دین و شریعت به وسیله آیات محکم تبیین مى‌شوند و بر این اساس دین و شریعت « خود تببین کن » است، صامت نیست، فى نفسه مبین و روشن است. این آیات متشابه است که به علت پذیرش معانى مختلف در بیان غرض و اراده خداوند مبهم است اما به وسیله آیات محکم رفع ابهام شده و مفهوم واقعى آن‌ها روشن مى‌شود. ۹.
۳ - منابع حقیقی فهم شریعت فهم شریعت جز به وسیله خداوند امکان‌پذیر نیست: ( وَمَا یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ ) علت آن این است که اصولا از حیطه قدرت عقلى انسان فراتر است و طبق آیات دیگر قرآن، خداوند این فهم را به جان و دل مطهر محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و آل محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) افاضه کرده است. ( لَّا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ) ، ( یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا ) ، ( فَاسْأَلُواْ أَهْلَ الذِّکْرِ إِن کُنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ ) بنابراین براى فهم شریعت و معرفت دینی منبعى جز سیره و کلام پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، امامان معصوم وجود ندارد و بر این اساس پیامبران معلمان وحی الهی محسوب شده‌اند: ( هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِن کَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ وَ آخَرِینَ مِنْهُمْ لَمَّا یَلْحَقُوا بِهِمْ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ ) «او کسى است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولى از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آن‌ها مى‌خواند و آن‌ها را تزکیه مى‌کند و به آنان کتاب و حکمت را مى‌آموزد و بدون تردید پیش از آن در گمراهى آشکار بودند و (همچنین) نسبت به گروه دیگرى که هنوز به آن‌ها ملحق نشده‌اند و او عزیز و حکیم است.» جالب است که خداوند در ذیل آیات مذکور تصریح کرده است که تعلیم معرفت دینى توسط پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فقط براى زمان او نیست، بلکه شامل همه انسان‌ها تا آخر الزمان که هنوز به آن‌ها ملحق نشده‌اند، نیز مى‌شود. بنابراین لزوم اخذ معرفت دینى از راه تعلیم از سوى رسول خدا مطرح شده است و نه از راه فهم شخصى و مبتنى بر علوم روز. قهرا چون درباره پیامبر اکرم فرمود: ( إِنَّکَ مَیِّتٌ وَ إِنَّهُم مَّیِّتُونَ ) طبق آیات و روایات مستند که در آینده مورد بحث قرار خواهد گرفت این تعلیم به امامان معصوم تفویض شده است. ۹.
۴ - دو گروه در مواجهه با دین در این آیه کسانى را که در پى معرفت دینى هستند در دو دسته مطرح فرموده است: • دسته اول: کسانى هستند که از دریچه امیال و هواهاى نفسانى و با قلبى منحرف و داراى ذیغ به آن مى پردازند. اینان آیات محکم را رها کرده و به آیات متشابه تمسک مى‌جویند تا فتنه ایجاد کنند و براساس مبانى خود ساخته شریعت را تفسیر و تأویل کنند. • دسته دوم: کسانى هستند که براساس علم الهى که در آن‌ها رسوخ پیدا کرده به شریعت مى‌نگرند. آیات محکم و متشابه هر دو را مبنا قرار مى‌دهند و به هر دو ایمان داشته و از جانب خداوند مى‌دانند. ۹.
۵ - نتایج نهایی آیه ۷ آل‌عمران بنابراین با این نگاه و از این دریچه به معرفت دینى نگریستن و آن را صامت، از دین جدا کردن و فهم‌هاى متنوع از دین را فروناکاستنى و حق دانستن، در عمل همه آیات الهى را متشابه قلمداد کردن است و یک قدم فراتر از این نسبت دادن الفاظ آیات قرآنى به شخص پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، با آیه مزبور تعارض دارد. زیرا خداوند فهم و معرفت دینى مستقل را از حیطه درک بشر خارج دانسته و تنها خود را قادر به انجام این امر دانسته است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) از باب نبوت و امامان معصوم (علیه‌السلام) از باب افاضه علم راسخ، به عنوان مرجع فهم و معرفت نسبت به گوهر دین و معلم‌هاى معرفت دینى براى بشر معرفى فرموده است. بنابراین با استفاده از روش « معرفت به مجردات در پرتو تجلیات » با استناد به آیه ۷ سوره آل‌عمران چند نتیجه حاصل مى‌شود:
۱ - شریعت صامت نیست، بلکه ناطق است، زیرا وحی از مقوله کلام الهى است و آیات محکم آن مبین و خویش تبیین کن هستند؛
۲ - معرفت دینى یک مقوله فراعقلى است و عقل انسان تنها مى‌تواند آن را فراگیرد و معرفت دینى از جانب خداوند به انبیاء و اولیاى دین جهت تعلیم بشر افاضه شده است؛
۳ - معرفت دینى عصرى و بشرى نیست بلکه الهى است (تأثیر علوم و تکامل علمى بشر در گسترش بهره‌مندى از دین و آشکار شدن اعماق آن است و نه تکامل معرفت دینی )؛
۴ - از آن‌جا که نفس کتاب یعنى قرآن از جانب خداوند به پیامبر وحى شده است و بخشى از آیات آن ذاتاً مبین است و بخش دیگر توسط پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) تبیین مى‌شود. بنابراین معرفت دینى از اصل دین غیر قابل انفکاک است. منابع دیگر: ( )
منبع: واقعه/سوره۵۶، آیه۷۹ · احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۷ · فقه سیاسی، ج۱۰، ص۱۹۷
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.