قرائات از دیدگاه روایات: تطبیق سبعه احرف بر قرائات سبعه

ما برای اثبات این که این حدیث پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌واله‌وسلم) به قراءات سبعه اشعار دارد ـ البته نه مستقیما ـ دو دلیل اساسی می‌آوریم: ۳. ۱ - دلیل اول ۱. بی شک مسلمین در امر قرائت ـ به علل مختلف ـ دچار اختلاف قرائت می‌شده‌اند و این یک الزام اجتماعی بوده است. ۲. و نیز تحقیقا برای رفع این مشکل به پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌واله‌وسلم) رجوع می‌نموده‌اند. ۳. و طبعا پیامبر نیز برای رفع مشکل، چاره‌ای می‌اندیشید و تا آنجا که محتوای اصلی آیه و منظور خداوند تغییر نیابد، به اختلاف قراءات اجازه می‌داد. حال می‌گوییم این اختلاف که یک الزام اجتماعی است تا اواخر قرن اول امتداد یافته است، ولی بی شک عده‌ای از اصحاب ، تابعین ، طبقه اول و دوم قاریان ، در شیوه قرائت قید «ما لم تجعل رحمة عذابا او عذابا رحمة» را رعایت ننموده‌اند و از عدم تغییر سیاق آیه به کنار رفته‌اند و این عده موجب شده‌اند که اختلاف از حد لفظ گذشته و به اختلاف در معنای آیه منجر شود و امر پیامبر اسلام اجرا نشود و متعلمین اینان نیز چنین بوده‌اند و تا اواخر قرن اول، این مشکل گریبان گیر جامعه مسلمین بوده تا اینکه عده‌ای با کاردانی و تحمل مشکلات تحقیق و تتبع و صرف عمر در این راه، توانستند این اختلاف قراءات را پیش ببرند البته تا جایی که مخالف سفارش پیامبر اکرم نشده باشد؛ یعنی عدم تغییر محتوای آیه و مقصود خداوند متعال، با این فرق که در عصر پیامبر این امکان وجود داشت که همان قرائت منزل را آموخت و بخاطر سپرد و تلاوت کرد ـ و لو باعسرت و سختی ـ لکن در این زمان (اواخر قرن اول) هر یک از قراء سبعه فقط توانستند به صحیح‌ترین وجهی که می‌شود قرائت کرد، دست یازند. با دقت در مطلبی که بیان کردیم، نتیجه این می‌شود که «قراءات سبعه» نیز از مصادیق این حدیث می‌باشند بلکه چون در حال حاضر ما فقط همین هفت نوع قرائت را داریم ـ به اجماع علمای عامه و خاصه ـ باید بگوییم مصداق حدیث پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌واله‌وسلم) فقط همین قراءات سبعه است (دقت شود) ما نمی‌گوییم پیامبر خدا پیشگویی کرده و منظورشان از «احرف سبعه» همان اشخاص مشخص قراء سبعه هستند بلکه می‌گوییم این حدیث در حال حاضر در قرائت آنان منحصر می‌شود. حال ممکن است این سؤال پیش آید که در این صورت باید کلمه «احرف» به معنای قرائت‌ها باشد و نه معنای دیگر. اتفاقا ما به منابع تاریخی و روایی مراجعه نمودیم و معلوم شده که در بسیاری از روایات و احادیث، منظور از «حرف، قرائت» است و فقط می‌توان از «حرف، قرائت» را مقصود گوینده دانست و بعضا خود نیز تصریح کرده‌اند. «علامة شعرانی» می‌فرماید: «آنچه نزد ما مقبول است، نازل شدن قرآن بر حرف واحد می‌باشد، مقصودم قرائت واحد است». یعنی از «حرف، قرائت» را قصد کرده‌اند. منبع: حاشیة فصل الخطاب، محدث نوری رحمة‌الله‌علیه، ص۲ · پژوهشی در تاریخ قرآن کریم به نقل از مجله دانشکدة دانشگاه فؤاد، ص۱۱۰