قساوت قلب (اخلاق قرآنی): عوامل قساوت

قساوت قلب، نیز مانند بسیاری از رفتارهایی که از انسان سر می‌زند، دارای عواملی است که به برخی اشاره می‌گردد: ۵. ۱ - جهل و غفلت یکی از عوامل بروز قساوت قلب در انسان، جهل و غفلت است. جهل، تصویری نادرست از واقعیت، در برابر انسان ایجاد کرده و مانع نفوذ نور ایمان در قلب می‌شود؛ و غفلت، او را از جستجوی حقایق منحرف می‌سازد؛ فلذا دل انسان در مقابل نصیحت، معجزه و دلیل ، سخت می‌گردد؛ چنانچه خداوند در خطاب به پیامبر اسلام می‌فرماید: «فَإِنَّک لا تُسْمِعُ الْمَوْتى‌ وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِین‌» «تو نمى‌توانى صداى خ. ر. ب. گوش مردگان برسانى، و نه سخنت را به گوش کران، هنگامى که روى برگردانند و دور شوند!» در این آیه کفار ، که خود را در پرده‌ای از جهل و غفلت فرو برده‌اند و دلهایشان به قدری سخت شده که از شنیدن حقایق محرومند، مرده و کر نامیده شده‌اند. ۵. ۲ - اعراض از یاد خدا از دیگر عوامل سخت شدن قلوب، فراموشی خدا و اعراض از یاد اوست:«الَّذِینَ کاَنَتْ أَعْینهُُمْ فىِ غِطَاءٍ عَن ذِکرِى وَ کاَنُواْ لَا یسْتَطِیعُونَ سمَْعًا» «آن کسان که دیدگانشان از یاد من در حجاب بوده و توان شنیدن نداشته‌اند.» انسان یا از راه چشم و دیدنِ آیات الهی، به حق می‌رسد؛ و یا از طریق گوش و شنیدن کلمات حکمت، موعظه ، قصص و عبرت‌ها خدا را یاد نموده و به سوی او راه مى‌یابد؛ ولکن کفار چون، راه‌های رسیدن به حق را در خود نابود کرده و از یاد او غفلت ورزیدند، دلهای‌شان سخت شده و در برابر حق نفوذ ناپذیر گردید. خداوند به شدت، این‌ها را مورد سرزنش قرار داده و می‌فرماید: واى بر آنها که قلبهاى سخت و نفوذناپذیرى دارند و ذکر خدا در آنها اثر نمى‌گذارد:«فَوَیلٌ لِلْقاسِیةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکرِ اللَّهِ» ۵. ۳ - گناه گناه ، نشانه غفلت از خداوند است که، موجب سیاهى دل و ضعف ایمان شده و در صورت استمرار، بر دلها مهر قساوت زده می‌شود: «أَوَ لَمْ یهْدِ لِلَّذینَ یرِثُونَ الْأَرْض‌ مِن بَعدِ أهلِهَا أَنْ لَوْ نَشاءُ أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَ نَطْبَعُ عَلى‌ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا یسْمَعُون‌» «آیا کسانى که وارث روى زمین بعد از صاحبان آن مى‌شوند، عبرت نمى‌گیرند که اگر بخواهیم، آنها را نیز به گناهان‌شان هلاک مى‌کنیم، و بر دلهای‌شان مهر مى‌نهیم تا (صداى حق را) نشنوند؟!» طبع قلب ، به معنى بسته شدن است که موجب محدود شدن از جهت دید و درک حقایق و أنوار ملکوتی خواهد بود و این چیزی جز، قساوت قلب نیست. ۵. ۴ - لجاجت انسان از روی لجاجت ، چشم خود را در برابر نشانه‌های الهی بسته و بر جهل خود پافشاری میکند:«ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکمْ مِنْ بَعْدِ ذلِک فَهِی کالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ...» «سپس دلهاى شما بعد از این واقعه سخت شد؛ این آیات بیانگر اوضاعی است که آن قوم بعد از دیدن معجزات الهی، به جای تقویت ایمان ، از روی لجاجت به آنها بی‌توجهی کرده تا آن‌جا که خداوند سختی دل‌های آن‌ها را، به سنگ تشبیه نموده است. منبع: روم/سوره۳۰، آیه۵۲ · تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ ش، چاپ دوم، ج‌۱۰، ص۴۰۴ · کهف/سوره۳۰، آیه۱۰۱ · تفسیر المیزان، ج۱۳، ص۳۶۷ · زمر/سوره۳۹، آیه۲۲ · أطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۱، ص۱۵۷ · اعراف/سوره۷ آیه۱۰۰ · تفسیر روشن، ج‌۹، ص۷۷ · بقره/سوره۲، آیه۷۴ · جهت مطالعه بیشتر به تفاسیر ذیل آیات ۶۷-۷۴ سوره بقره مراجعه فرمایید · تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۳، ج‌۱، ص ۱۴۰و۱۴۱