قصاص طَرَف: شرایط

همۀ شرایط قصاص نفس در قصاص طرف نیز معتبر است، به اضافه شرایط دیگر که عبارت‌اند از: ۱. همسانی در سلامت: منظور از سلامت، سلامت از هر عیبی نیست، بلکه منظور شل نبودن عضو است. بر اعتبار این شرط ادعای اجماع شده است، لیکن برخی اشتراط آن را به مشهور نسبت داده و در اصل اشتراط اشکال کرده‌اند. برخی به شلی، عبارت «و مانند آن» را نیز افزوده‌اند. بنابراین، چنانچه کاستی و نقصان عضوی، همانند و به مقدار شلی باشد، حکم شلی را خواهد داشت. بنابر اشتراط، اگر جانی دست یا پای شل را قطع کند، در صورتی که دست یا پای خود او سالم باشد، قصاص نمی‌شود، بلکه دیه بر عهده‌اش می‌آید، اما اگر دست یا پای جانی شل باشد، قصاص می‌شود، مگر آنکه اهل خبره قصاص عضو شل را به جهت خون‌ریزی شدید و بند نیامدن خون خطرناک بدانند که در این صورت نیز قصاص ساقط و دیه ثابت خواهد شد. چنانچه جانی به قطع عضو سالمش رضایت دهد، آیا آسیب دیده می‌تواند او را قصاص کند یا نه‌؟ به تصریح بسیاری، قصاص، حتی در صورت رضایت جانی جایز نیست. ۲. همسانی در محل: بدین معنا که درقصاص طرف، عضو سمت راست در برابر عضو راست و عضو سمت چپ در ازای عضو چپ قصاص می‌شود. بنابر این، اگر جانی دست راست کسی را قطع کند، قصاص در دست راست او ثابت می‌شود نه دست چپش، اما در صورت نبود محل، بنابر قول مشهور، قصاص در عضو دیگر ثابت خواهد بود، مانند آنکه جانیِ فاقد دست راست، دست راست کسی را قطع کند. در این صورت، قصاص در دست چپ او ثابت می‌شود و اگر دست چپ نیز نداشته باشد، قصاص در پای او ثابت خواهد بود. بر این قول، ادعای اجماع شده است. به تصریح برخی، حکم آخر (ثبوت قصاص در عضو دیگر با عدم وجود محل) اختصاص به دست و پا دارد و در دیگر اعضا جاری نمی‌شود. بنابراین، در جنایت بر چشم راست، چشم راست جانی قصاص می‌شود و در صورت فقدان چشم راست، دیه بر عهده او ثابت می‌گردد و چشم چپ او قصاص نمی‌شود. برخی قدما حکم یاد شده را به سایر اعضا از انگشتان دست، پا و دندان‌ها تعمیم داده‌اند. ۳. همسانی در اصلی و زاید بودن: بنابراین، در قصاص طرف، عضو اصلی در برابر عضو اصلی و عضو زاید در ازای عضو زاید قصاص می‌شود، مگر آنکه جانی عضو همسان با عضو قطع شده مجنیٌّ علیه نداشته باشد، که در این صورت، عضو غیر همسان او به شرط یکی بودن محل آن با عضو آسیب دیده، قصاص می‌شود. در اینکه مازاد دیه عضو اصلی بر عضو زاید نیز در صورت قصاص عضو زاید، از جانی گرفته می‌شود یا نه، دو احتمال مطرح است. ۴. انتفای تغریر: از دیگر شرایط قصاص طرف، انتفای تغریر به جان یا دیگر اعضای جانی است، بدین معنا که قصاص عضو جانی، برای جان یا عضو دیگر او زیان آور نباشد. بنابراین، در صورت خطرآفرین بودن، قصاص ساقط و دیه یا ارش ثابت می‌شود، از این‌رو، در موارد شکستن استخوان و یا از جا در رفتن آن، قصاص ثابت نیست. منبع: مفاتیح الشرائع، ج۲، ص۱۲۹ · جواهر الکلام، ج۴۲، ص۳۴۸ · مبانی تکملة المنهاج، ج۲، ص۱۵۲ · تحریر الوسیلة، ج۲، ص۵۴۰ · ج۱۵، ص۲۶۹-۲۷۰ · ج۷، ص۸۴ · ج۷، ص۷۴ · جواهر الکلام، ج۴۲، ص۳۵۱ · غنیة النزوع، ص۴۱۰ · کشف اللثام، ج۱۱، ص۲۰۶-۲۰۷ · الکافی فی الفقه، ص۳۸۹ · تحریر الاحکام، ج۵، ص۵۰۵-۵۰۶ · ج۱۵، ص۲۷۲-۲۷۳