سرزمین قفقاز در خارج از محدودهی آسیای مرکزی قرار دارد اما همانند این منطقه به تدریج در جریان اواخر قرن هجدهم و در قرن نوزدهم تحت کنترل روسیه درآمد. امور داخلی قفقاز در هنگام برقراری سلطهی روسیه بر آن توسط اشراف محلی رتق و فتق میشد. در آن هنگام این منطقه از سازماندهی سیاسی درخور توجهی برخوردار نبود. اسلام برای اولین بار در قرن هفتم توسط فاتحان عرب وارد آذربایجان و دیگر بخشهای جنوبی قفقاز شد و سپس در جریان قرن یازدهم (به دنبال مهاجرتهای سلجوقیان ) در قفقاز جنوبی گسترش یافت.
در جریان قرون دوازدهم و سیزدهم نیز اردوی زرین اسلام را به مناطق شمالی قفقاز انتشار داد. پس از آن در طی قرون شانزدهم و هفدهم خانهای کریمه و سلاطین عثمانی این دین را بیش از پیش در قفقاز شمالی و جنوبی گسترش دادند. با این وجود به هنگام برقراری سلطهی روسها تنها تعداداندکی از قفقازیها (حدود ۱/۵ میلیون نفر) مسلمان بودند. در بسیاری از بخشهای این منطقه نخبگان و اشراف محلی مسلمان بودند اما مردمان عادی هنوز اعتقادات روح باور داشتند.
به دنبال فروپاشی امپراتوری صفویان دولت روسیه داغستان شمالی را به اشغال خود درآورد و عثمانیها نیز گرجستان شرقی داغستان جنوبی را تصرف نمودند. سپس روسها در سالهای ۴-۱۸۰۱ گرجستان را ضمیمهی خاک خود کردند. جنبش وی بر چهار پایه قرار داشت: بازگشت به اسلام راستین و ناب، مقابله با آئینهای مذهبی غیراسلامی، برقراری حاکمیت شریعت ، و انجام جهاد علیه کفار . او توانست ائتلافی را از اشراف محلی و کشاورزان پدید بیاورد و بدین ترتیب جبههی نیرومندی را علیه اشغالگران تشکیل دهد.
با این حال پس از مدتی اشراف محلی از این ائتلاف خارج شدند و نهایتاً در سال ۱۷۸۷ جنبش منصور با شکست در برابر نیروهای دشمن کاملاً از بین رفت. این جنبش علی رغم این که با شکست مواجه شد اما باعث تقویت نفوذ اسلام در بین مردم و فراهم شدن زمینه برای فعالیتهای مبارزاتی صوفیان بعدی شد. ۱.
۲ - اقدامات نقشبندی در جریان قرن نوزدهم صوفیگری در مناطق روستایی قفقاز گسترش پیدا کرد و به عنوان ابزاری برای مقاومت علیه سلطهی روسیه مورد استفاده قرار گرفت. در این قرن امامهای نقشبندی متعددی دست به سازماندهی مخالفتهای مردمی علیه روسها زدند. امام شامیل (فعال در ۵۹-۱۸۳۴) مهمترین مبارز نقشبندی در قرن نوزدهم بود. او توانست کشاورزان زمیندار را با هم متحد کند و آنها را علیه روسها و زمینداران طرف دار روسها بشوراند.
وی خواستار اجرای قوانین شریعت و ممنوعیت رقص ، موسیقی ، و سیگار کشیدن بود. جنبش شامیل نیز اگرچه شکست خورد اما باعث رونق صوفیگری در قفقاز گردید. پس از این جنبش اعتقاد به این که صوفیان میتوانند با مخلوقات غیرمادی ارتباط برقرار کنند، ارواح خبیثه را دور کنند، و به عنوان واسطه بین مردم و خدا عمل کنند بیش از پیش در بین مردم گسترش پیدا کرد. آرامگاههای صوفیان و دیگر اماکن مقدس مثل تقاطع راهها و تپههایی که محل انجام جهاد علیه روسها بودند.
نیز به مراکز زیارتی مهمی تبدیل شدند و پذیرای زائران بسیاری گردیدند. درضمن علاوه بر نقشبندیه فرقهی قادریه نیز مورد توجه مردم قرار گرفت و طرفداران بسیاری پیدا کرد. این دو فرقه در جریان سال ۷۸-۱۸۷۷ مشترکاً شورشی را علیه روسها به راهانداختند که البته با شکست روبه رو شد. در جریان انقلاب نیز مسلمانان قفقاز تلاش مجدّدی را برای بیرون راندن روسها و تشکیل یک کشور مستقل انجام دادند. علمای این منطقه در سال ۱۹۱۷ کنگرهای را تشکیل دادند و طی آن فردی را به عنوان امام تعیین کردند تا شورش گستردهای را علیه روسها پدید بیاورد.
این فرد در سال ۱۹۲۰ دست به شورش علیه روسها زد. شورش مذکور نیز پس از پنج سال یعنی در سال ۱۹۲۵ با شکست مواجه شد. پس از سرکوب این شورش دولت روسیه رهبران مذهبی مسلمانان را دستگیر نمود، شورشیان را خلع سلاح کرد، و نهادهای اسلامی و دادگاههای مذهبی را برچید. با این وجود در جریان سالهای ۱۹۲۸ تا ۱۹۳۶ و ۱۹۴۰ تا ۱۹۴۴ مجدداً شورشهایی توسط مسلمانان قفقاز به راه افتادند. در جریان جنگ جهانی دوم کلیهی مسلمانان چچن-اینگوش به قزاقستان و سیبری تبعید شدند و این منطقه به چند ناحیهی اداری جداگانه تقسیم شد که یکی از آنها تحت کنترل روسیه قرار گرفت و بقیه در اختیار جمهوریهای سوسیالیستی گرجستان گذاشته شدند.
همچنین در سال ۱۹۴۴ کلیهی تاتارهای کریمه به اتهام همکاری با آلمانها به آسیای مرکزی تبعید شدند و منطقهی کریمه ضمیمهی اوکراین گردید. درحال حاضر منطقهی قفقاز تحت ادارهی یک جمهوری خودمختار قرار دارد. این جمهوری که در جریان دههی ۱۹۴۰ تشکیل گردیده است ضمن وفاداری به رژیم شوروی امور داخلی قفقاز را مستقلاً اداره میکند.
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
