قلمرو قاعده احسان (قواعد فقه): دامنه شمول قاعده احسان

در اینکه آیا مجرای قاعدۀ احسان محدود به موارد دفع ضرر است یا موارد جلب منفعت، و یا هر دوی آنها را شامل می‌شود، بین فقها اختلاف عقیده وجود دارد که در زیر به بیان مواردی از آن بسنده می‌کنیم: ۲. ۱ - نظریۀ دفع ضرر بعضی فقها معتقدند که قاعده احسان اختصاص به موارد دفع ضرر دارد و موارد جلب منفعت را شامل نمی‌شود. اما این نظریه مورد انتقاد قرار گرفته است؛ زیرا ب. ت. ب. عموم جملۀ ( مٰا عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ ) و اینکه به تصریح اهل لغت ، و تبادر و نیز عدم صحت سلب، جلب منفعت از مصادیق احسان است، قاعدۀ‌ احسان را نباید محدود به موارد دفع ضرر دانست و موارد جلب منفعت را از شمول آن خارج کرد. ۲. ۲ - نظریه جلب منفعت بر خلاف گروه نخست، برخی فقها اعتقاد دارند که قاعدۀ احسان به موارد جلب منفعت اختصاص دارد و شامل موارد دفع مضرت نیست. به عقیده این گروه، متبادر از واژۀ احسان ، جلب منفعت است نه دفع مضرت و اقوال فقهای اهل سنت نیز مؤید این معنی است و به علاوه، در واژۀ احسان نوعی مفهوم اثباتی و ایجادی نهفته است و این معنی با جلب منفعت سازگار است نه دفع مضرت؛ زیرا نفع رساندن از امور اثباتی محسوب می‌شود. زیرا در تعریف احسان گفته است: « الاحسان هو ایصال النّفع الی الغیر لینتفع به مع تعریه من وجوه القبح » یعنی احسان به معنی منفعت رساندن ب. غ. است؛ بدین منظور که از آن منتفع شود، مشروط بر آنکه از هرگونه قبحی مبرا باشد. ۲. ۳ - نظریه مختار به نظر می‌رسد که احسان هم شامل دفع ضرر است و هم جلب منفعت را شامل می‌شود؛ زیرا آنچه از واژۀ احسان متبادر می‌شود، مفهوم اعم است و همچنین مفاد قاعدۀ احسان یک حکم عقلی است و امور عقلی تخصیص‌پذیر نیستند و در این مورد خاص نیز دلیلی بر وجود اختصاص وجود ندارد. در زیر به درج نمونه‌هایی از موارد مختلف احسان می‌پردازیم. منبع: العناوین، ج۲، ص۴۷۷ · ج۵، ص۲۷۹