لال: احکام اشاره لال

صحت بسیاری از عبادات و نیز عقود ، ایقاعات و تصرفات منوط به لفظ است. به تصریح برخی، اشاره فرد لال در همه موارد جایگزین لفظ و آثار مترتب بر لفظ بر اشاره او جاری می‌گردد. ۱. ۱ - عبادات در افعال عبادی‌ای که لفظ در آنها دخیل است، مانند نماز و تلبیه در حج ، اشاره لال جایگزین لفظ می‌شود. در این‌باره چند بحث مطرح است: ۱. اکتفا به مطلق اشاره یا لزوم اشاره خاص؟ برخی گفته‌اند: هنگام تکبیرة الاحرام ، قرائت و تشهد در نماز، با دست اشاره می‌کند. برخی، ملاک را عادت فرد لال در اشاره کردن دانسته‌اند. بعضی، اشاره با انگشت را متعین دانسته‌اند. برخی مطلق اشاره‌ای را که بیانگر مقصود باشد، کافی دانسته و ذکر اشاره با انگشت در روایات را از باب غالبی بودن اشاره با آن دانسته‌اند، نه از باب تعبد. ۲. حرکت دادن زبان ، علاوه بر اشاره. بسیاری، در مواردی که لفظ در آنها معتبر است، مانند اذان و اقامه ، تکبیرة الاحرام، قرائت و اذکار در نمازها و تلبیه در حج، حرکت دادن زبان، علاوه بر اشاره را به عنوان جایگزین تلفظ، لازم دانسته‌اند. مقصود از زبان، عضو دخیل در تلفظ انسان با الفاظ است؛ اعم از لب‌ها، حلق و دندان‌ها. ۳. قصد و توجه قلبی. بسیاری، قصد و توجه قلبی را نیز در اشاره لازم و شرط دانسته‌اند. بعضی مقصود از آن را قصد معنای الفاظ (قرائت، ذکر و غیر آن) دانسته و گفته‌اند: در صورت عدم امکان فهماندن معانی همه الفاظ به فرد لال، در حد امکان، به او تفهیم می‌شود و نسبت به باقی، زبانش را حرکت می‌دهد؛ هرچند معنای آن را به طور تفصیل نداند. برخی گفته‌اند: مقصود، قصد صیغه (الفاظ) خاص؛ خواه تکبیرة الاحرام، قرائت، ذکر، تلبیه یا غیر آن م. ب.. برخی تفصیل داده و گفته‌اند: لال در صورتی که الفاظ را شنیده است و یا می‌شنود، زبانش را بسان زبان کسی که تلفظ می‌کند، حرکت می‌دهد و در قلبش کلمه به کلمه قصد می‌کند و صدایی هر چند غیر متمایز و مبهم خارج می‌سازد و در صورتی که الفاظ را نشنیده، لیکن از وجود آنها اطلاع دارد، زبانش را بسان زبان کسی که تلفظ می‌کند، حرکت می‌دهد و فعل کلّی همچون تکبیرة الاحرام و قرائت را قصد می‌نماید، و در صورتی که نه الفاظ را شنیده و نه از وجود آنها آگاهی دارد -چنان که غالب لال‌های مادرزادی که هم لالاند و هم کر، این گونه‌اند ـ معانی الفاظ را هنگام حرکت دادن زبانش قصد می‌کند. ۱. ۲ - نیابت در تلبیه به قول مشهور ، لال با حرکت دادن زبان و اشاره با انگشت، تلبیه می‌گوید و نیازی به نایب گرفتن ندارد. برخی احتیاط را در جمع میان آن و گرفتن نایب دانسته‌اند. ۱. ۳ - نماز جماعت بر لال، گزاردن نماز به جماعت واجب نیست. امامت فرد لال برای غیر لال، صحیح نیست؛ لیکن برای همسانش صحیح است، مگر در صورت وجود فرد غیر لال که در این صورت برخی احتیاط وجوبی را در ترک آن دانسته‌اند. برخی مطلقا، حـتـی بـرای همسانش، اقتدا به لال را صحیح ندانسته‌اند. بعضی نیز مطلقا احتیاط وجوبی را در ترک آن دانسته‌اند. ۱. ۴ - تکلم با اشاره در اثنای نماز آیا تکلّم لال با اشاره در اثنای نماز موجب بطلان آن خواهد شد - آن‌گونه که نسبت به قادر بر تکلّم در صورت تکلّم، حکم چنین است- یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. برخی اشاره لال به قصد تکلم از روی عمد را موجب بطلان دانسته‌اند. برخی نیز آن را موجب بطلان ندانسته‌اند. ۱. ۵ - عقود و ایقاعات در عقود و ایقاعات نیز اشاره لال جایگزین لفظ می‌شود، به شرط آنکه بیانگر قصد و انشای او باشد؛ چنان‌که نوشته نیز از اشاره کفایت می‌کند. در اشاره فهماننده قصد و انشاء، تفاوتی میان انواع اشاره‌ها نیست؛ بلکه ملاک، فهماننده بودن اشاره است؛ لیکن برخی در مواردی، اشاره خاص را معتبر دانسته‌اند، از جمله: ۱. طلاق : به قول مشهور، طلاق لال با اشاره فهماننده قصد و انشای آن و نیز با نوشتن به قصد انشای طلاق، صحیح است. برخی قدما گفته‌اند: طلاق لال با‌ انداختن مقنعه و مانند آن بر سر همسر به قصد حرام گردیدن او بر وی، تحقق می‌یابد. ۲. رجوع: به قول مشهور، رجوع لال به همسرش در زمان عده با اشاره فهماننده آن تحقق می‌یابد. ۳. لیکن برخی با استناد به بعضی روایات گفته‌اند: لال باید هنگام قسم خوردن، علاوه بر اشاره، دست خود را بر نام خدا در قرآن بگذارد و در صورت نبودن قرآن، نام خدا نوشته شود و لال دست خود را روی آن بگذارد. برخی اضافه کرده‌اند: صیغه قسم بر لوحی نوشته، سپس لوح شسته شود و آب آن را لال بنوشد. با نوشیدن آن قسم تحقق می‌یابد و در صورت خودداری از نوشیدن، علیه او حکم صادر می‌شود. ۱. ۶ - اشاره و کتابت با ناتوانی لال از اشاره، کتابت جایگزین آن می‌شود، لیکن با توانایی بر اشاره، آیا اشاره مقدم است یا نوشتن و یا لال مخیر میان اشاره و نوشتن می‌باشد؟ مسئله محل اختلاف است. برخی اشاره را مقدم دانسته‌اند. برخی نیز در خصوص طلاق، نوشتن را بر اشاره مقدم دانسته‌اند. ۱. ۷ - وکالت در معتبر بودن اشاره لال در معاملاتش به جای لفظ، ناتوانی از گرفتن وکیل شرط نیست؛ بلکه با قدرت بر آن نیز اشاره لال معتبر است. ۱. ۸ - شهادات شهادت لال با اشاره بیانگر مقصود، صحیح است؛ چنان‌که اقرار او نیز پذیرفته است. ۱. ۹ - لعان اگر زوج همسرش را به زنا نسبت دهد یا نوزاد او را از خودش نفی کند، حکم لعان میان آن دو ثابت می‌شود. در ثبوت حکم لعان، تفاوتی میان زوج لال و غیر لال نیست؛ لیکن اگر زوجه لال باشد و زوج او را قذف کند، حکـم لـعـان میان آن دو ثابت نمی‌شود؛ بلکه در صورت درخواست زوجه ، حد قذف بر زوج جاری می‌شود. ۱. ۱۰ - اسلام اسلام آوردن لال با اشاره فهمانندۀ آن تحقق می‌یابد. مسئله محل اختلاف است. برخی آن را شرط دانسته‌اند؛ ۱. ۱۲ - صید و ذباحه ذبح حیوان، توسط لال جایز است و موجب حلال شدن آن می‌شود. آیا حرکت دادن زبان به قصد ذکر نام خدا هنگام ذبح، بر او واجب است یا نه؟ اختلاف م. ب.. برخی آن را واجب ندانسته‌اند. در مقابل، برخی دیگر واجب دانسته‌اند. ۱. ۱۳ - قصاص اگر فرد سالم، زبان لال را از روی عمد قطع کند، قصاص نمی‌شود؛ بلکه دیه ثابت می‌شود؛ زیرا شرط قصاص، همسان بودن عضو جانی و آسیب دیده در سلامت است. ۱. ۱۴ - دیات دیه زبان لال یک سوم دیه زبان سالم (دیه کامل) است. دیه بعض زبان در صورت قطع آن به نسبت کل زبان محاسبه می‌شود. بنابراین، در قطع نصف زبان، نصف از یک سوم ثابت می‌شود. از برخی قدما نقل شده که میان لالی مادرزادی و لالی عارضی تفصیل داده و گفته‌اند: در لالی مادرزادی یا عارضی‌ای که اثرش زایل نمی‌شود، یک سوم دیه و در لالی عارضی که زایل شدنی است یا امید زوال آن می‌رود، دیه کامل ثابت می‌شود. جنایتی که منجر به لالی آسیب دیده شود؛ به گونه‌ای که وی نسبت به همه حروف بیست و هشتگانه عربی، توان سخن گفتن را از دست دهد، موجب ثبوت دیه کامل می‌شود، به شرط آنکه زبان او قبل از آن سالم بوده و به همه حروف تکلم می‌کرده است، و چنانچه تنها توانایی تکلم بخشی از حروف را از دست بدهد، دیه به نسبت آن به حروف بیست و هشت‌گانه ثابت می‌شود. به عنوان مثال، اگر توانایی تکلم یک چهارم حروف را از دست بدهد، یک چهارم دیه کامل ثابت می‌گردد و اگر زبانش قبل از آن عیوب بوده و بعض حروف را نمی‌توانسته صحیح تکلّم کند، آیا به نسبت آن از دیه کم می‌شود یا نه؟ مسئله محل اختلاف است. منبع: کشف الغطاء، ج۱، ص۲۸۲ - ۲۸۳ · شیخ طوسی، النهایة، ص۷۵ · العناوین الفقهیه، ج۲، ص۱۳۸-۱۳۹ · مستمسک العروة، ج۶، ص۶۸ – ۶۹ · جواهر الکلام، ج۲۲، ص۲۵۱ · الجامع للشرائع، ص۱۸۲ · جواهر الکلام، ج۹، ص۲۱۳ · ج۳، ص۳۱۳ · مصباح الفقیه، ج١١، ص۴۴۶ – ۴۴۷ · ج۱، ص۳۴۸ · ج۴، ص۵۶ · مراجع تقلید، مناسک حج، ص۱۸۵ · کشف الغطاء، ج۳، ص۱۸۵ · العروة الوثقی، ج۳، ص۱۸۷- ۱۸۸ · موسوعة الخوئی، ج۱۷، ص۳۶۶ · العروة الوثقی، ج۳، ص۱۸۸ · ج۱، ص۲۶۷ · ج۱، ص۵۱۷ · جواهر الکلام، ج۳۲، ص۶۰ · جواهر الکلام، ج۳۲، ص۶۰ – ۶۲ · شیخ صدوق، المقنع، ص۳۵۳ · ج۳، ص۴۷۸ – ۴۷۹ · جواهر الکلام، ج۴۰، ص۲۳۷ · شیخ مفید، المقنعة، ص۷۳۲ · شیخ طوسی، النهایة، ص۳۴۷ - ۳۴۸ · شیخ طوسی، النهایة، ص۵۱۱ · نهایة المرام، ج۱، ص۲۸ · ج۶، ص۲۶۸ · ج۳، ص۵۲۳ · الانتصار، ص۳۳۰ · ج۵، ص۱۵۹ · ج۳، ص۴۲۲ · المناهل، ص۷۰۳ · ج۱، ص۳۹۰ · ج۳، ص۳۱۸-۳۱۹ · شیخ مفید، المقنعة، ص۷۵۹ · ج٩، ص۴۳۸ · غنیة النزوع، ص۴۱۷ · مفتاح الکرامة، ج۱۰، ص۴۱۲