ماده (فلسفه): دلایل پذیرش معنای اول (هیولی)

علی رغم مخالفت برخی از فلاسفه، مشائین و به تبع آنها مشهور فلاسفۀ اسلامی، ماده به معنای اول (هیولی) را پذیرفته و برای آن دو دلیل اقامه کرده‌اند: ۲. ۱ - برهان قوه و فعل برهان قوه و فعل: موجودات جسمانی قابلیت تبدیل شدن به یک یا چند چیز دیگر را دارند. هر موجود جسمانی دارای دو جهت یا دو حیثیت است: یکی حیثیت دارایی که به آن حیثیت «فعلیت» گفته می‌شود. دوم، حیثیت ناداری که آن را «قوه» می‌نامند. مراد از حیثیت دارایی همان چیزهایی است که جسم هم اکنون دارد و مراد از حیث ناداری، دارایی‌هایی است که شیء بعدا به آن‌ها تبدیل می‌شود. این دو حیثیت با هم مباین هستند و هر موجود جسمانی مرکب از این دو امر م. ب.. از طرفی ممکن نیست وجود جوهر ، مرکب از دو عرض یا یک جوهر و یک عرض باشد. (زیرا عرض نیاز به موضوع جوهری دارد و اگر آن موضوع جوهری، فعلیت دار باشد، باید برای چنین جوهری امکان پیدایش چنین کیفیتی را در نظر گرفت و آن کیفیت هم، کیفیت دیگری مسبوق به امکان سومی خواهد بود و همچنین تا بی نهایت پیش رفته، که لازمه اش این است که برای تبدیل شدن هر موجودی به موجود دیگر یا پیدایش هر جوهر و عرض جدیدی، بی نهایت اعراض تحقق پیدا کند که هر کدام بر دیگری تقدم زمانی داشته باشد و روشن است که چنین چیزی محال است. بنابراین باید حامل این عرض را جوهری دانست که خودش عین قوه و امکان است و هیچ فعلیتی ندارد. پس باید جوهر جسمانی دارای دو جزء جوهری باشد که یکی حیثیت دارایی (فعلیت) و دیگری حیثیت ناداری (قوه) باشد. مثلا «آب» که یک جسم است خود مرکب از دو جوهر است: یکی صورت آب بودن که همان فعلیت آن است و دیگری حیثیت قوه و تبدیل شدن آن به بخار که همان «ماده» م. ب.. ۲. ۲ - برهان فصل و وصل برهان فصل و وصل: در اجسام تغییراتی از قبیل اتصال و انفصال و تبدیل و تبدلات جوهری وجود دارد. مثلا جسم یکپارچه و پیوسته‌ای تبدیل به دو جسم منفصل و جداگانه می‌گردد. بدون تردید در اینگونه تحولات چنین نیست که موجود اول به کلی معدوم شده و یک یا چند چیز دیگر از نیستی محض به وجود می‌آیند بلکه یقینا چیزی از موجود قبلی در موجود بعدی باقی می‌ماند. آنچه باقی می‌ماند قطعا همان فعلیت موجود قبلی نیست. پس ناچار جوهر دیگری در میان آن‌ها وجود دارد که رابطۀ وجودی آن‌ها با یکدیگر را حفظ می‌کند و خودش اقتضای هیچ فعلیتی را ندارد و به همین جهت است که فعلیت‌های گوناگون را می‌پذیرد. چنین جوهری که هیچ فعلیتی از خود ندارد و ویژگی آن، فقط پذیرش و قبول صورت هاست «قوه محض» یا ماده و هیولی نامیده می‌شود. از آنجا که ماده (هیولی)، قوۀ محض است و هیچ فعلیتی ندارد به تنهایی نمی‌تواند موجود باشد بلکه همیشه همراه با صورت تحقق می‌یابد. بنابراین صورت همیشه متقدم بر ماده بوده و به منزلۀ فاعل آن است یعنی اگر صورت نباشد ماده هم تحقق پیدا نمی‌کند. نکته‌ای که نباید از آن غفلت کرد این است که «ماده» با « علت مادی » هم مصداقا و هم مفهوما متفاوت است. ماده به معنی محل صورت علت مادی برای مرکب حقیقی است که به همراه صورت علت آن می‌شوند. ماده علت مادی مرکب و صورت علت صوری آن است اما ماده به معنی حامل استعداد شیء فقط ماده خوانده می‌شود. منبع: ج۲، درس ۴۸، ص۱۸۷، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی · ج۲، درس۴۸، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی · ج۲، درس ۴۴_ ۴۶ · محمدحسین، ج۲، ص۳۱۰ ۳۸۹، قم، مؤسسۀ امام خمینی، چ اول · مرتضی، ج۵، ص۴۱۲، تهران، صدرا