مالکیت‌: مالکیت خصوصی

منشا و خاستگاه مالکیت خصوصی، از رابطه اعتباری یکی از امور تکوینی، یعنی فطرت، عقل و چگونگی زندگی اجتماعی انسان است. قرآن کریم ب. ت. ب. توحید ربوبی تشریعی، جایگاه رابطه مزبور را با تکیه بر نظریه «جانشینی و خلیفة اللهی» این‌گونه ترسیم می‌کند: «ءامنوا بالله و رسوله و انفقوا مما جعلکم مستخلفین فیه فالذین ءامنوا منکم و انفقوا لهم اجر کبیر؛ به خدا و پیامبر او ایمان آورید، و از آن چه شما را در استفاده از آن، جانشین دیگران کرده، انفاق کنید. درباره مالکیت خصوصی به آیات بسیاری استناد شده است. ؛ همچنین آیاتی که بر قرض ، ارث ، انفاق ، صدقات ، مهر ، غصب ، وصیت ، عتق ، دیه و ربا دلالت دارند. ؛ یعنی کسی که با بی‌احترامی به حق مالکیت به تصرف در شی‌ء اقدام کرده است، مجازات می‌شود. از سوی دیگر، لجام گسیختگی این مالکیت، سبب طغیان و سرکشی فرد و نیز فقر و اختلاف طبقاتی شدید می‌شود؛ به همین سبب مالکیت خصوصی در این نظام برخلاف نظام سرمایه داری محدود است؛ زیرا چنان‌که گفته شد، مالکیت خصوصی از دیدگاه قرآن در طول مالکیت خداوند قرار دارد؛ از این‌رو، خداوند می‌تواند محدودیت‌هایی را برای این مالکیت وضع، و حتی در برخی موارد، آن را سلب کند. این محدودیت در ابتدا ب. ت. ب. «اصل مداخله دولت» که بازتابی از دو قسم دیگر مالکیت است، تعیین می‌شود؛ اما نوع دیگری از محدودیت‌ها وجود دارد که ب. ت. ب. احکام، به وسیله مسلمان رعایت می‌شود و نمودی از تاثیرپذیری این نظام از آموزه توحید در شاخه ربوبی تشریعی است. در هر صورت، در نظر گرفتن چنین محدودیت‌هایی در مقام نظریه‌پردازی، تضمین‌کننده مناسبی برای دور شدن نظام مزبور از بحران‌های اقتصادی است که نظام سرمایه‌داری در عمل با آن مواجه شده و در نهایت به بعضی از این محدودیت‌ها تن داده است. ۱۱. ۲ - محدودیت‌های مالکیت خصوصی محدودیت‌هایی که قرآن کریم درباره مالکیت خصوصی مطرح کرده، گاهی به مالک مربوط می‌شود؛ اموال خود را که خداوند آن را وسیله قوام زندگی شما قرار داده، به سفیهان ندهید؛ ولی از عواید آن به ایشان بخورانید و آنان را پوشاک دهید و با آنان سخنی پسندیده بگویید.» یعنی اموالی که در مالکیت خصوصی خود دارید، به آنان که به رشد لازم نرسیده‌اند و بلوغ کامل عقلی که بتوانند در اموال تصرف کنند، ندارند، نسپارید؛ زیرا این امر مخالف با احترام و حفظ مالکیت خصوصی است. برخی دیگر از محدودیت‌ها به ملک مربوط می‌شود؛ یعنی برخی از اشیا همچون خمر ، در دیدگاه قرآن قابل تملک نیستند: • «یا ایها الذین آمنوا انما الخمر و المیسر و الاءنصاب و الاءزلام رجس من عمل الشیطان فاجتنبوه لعلکم تفلحون؛ اى کسانى که ایمان آورده‌اید، جز این نیست که شراب و قمار و بت‌هاى نصب شده ( عبادت آنها و قربانی براى آنها و خوردن گوشت آن قربانى) و تیرهاى قرعه قمار، نجس و پلید و از اختراعات شیطان است، پس از آنها دورى کنید، شاید رستگار گردید.» در آیه پیشین، افزون بر نوع دوم از محدودیت‌های مالکیت خصوصی، به نوع دیگری اشاره می‌کند که از طریق محدود کردن اسباب مالکیت صورت می‌پذیرد. این آیه، برخی اسباب ممنوع مالکیت را همچون قمار برشمرده است. نوع چهارم از محدودیت‌هایی را که قرآن کریم برای مالکیت خصوصی مطرح می‌کند، به محدوده حق تصرفات مالک در ملک خود مربوط می‌شود. حرمت اسراف و تبذیر از جمله این موارد است. نوع آخر از محدویت‌ها به واجبات مالی باز می‌گردد که فرد باید به پرداخت آن اقدام کند. اهمیت این قسم به گونه‌ای است که پس از نماز مورد تاکید قرار گرفته است: • «و اقیموا الصلاة و آتوا الزکاة و ارکعوا مع الراکعین؛ و نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و با نمازگزاران نماز کنید.» افزون بر زکات، انفاقات دیگری نیز بر اموال فرد تعیین شده است که با پرداخت آن فقر از چهره جامعه زدوده می‌شود: • «و فی اموالهم حق للسائل و المحروم؛ و در اموال خود برای فقیر سائل و محروم، حقی را در نظر می‌گیرند.» یکی از مواردی که قرآن کریم درباره مالکیت خصوصی به آن اشاره کرده، برخی اسباب مجاز این نوع مالکیت است. از جمله این موارد می‌توان از بیع صید جعاله یاد کرد. مهر و صداق ارث وصیت و آن چه دولت از زکات به افراد اختصاص می‌دهد، نیز از همین موارد است. قرآن کریم محدودیت‌های مربوط به اسباب مالکیت را به گونه دیگری نیز بیان کرده است. در آیه ۱۸۸ سوره بقره یک معیار کلی برای اسباب نامطلوب مالکیت، یعنی باطل بودن آن‌ها معرفی می‌کند: • «ولا تاکلوا اموالکم بینکم بالباطل الا ان تکون تجارة عن تراض منکم؛ اموالتان را میان خودتان به ناروا مخورید، مگر این که تجارتی از روی رضایت انجام داده باشید.» تجارت و مبادله ، وقتی میسر است که طرفین، مالک شخصی مالی بوده، حق تصرف و استفاده مستقل از آن را داشته باشند؛ سپس بر اساس انگیزه‌هایی در صدد مبادله برآیند. منبع: حدید/سوره۵۷، آیه۷ · ذاریات/سوره۵۱، آیه۱۹ · مائده/سوره۵، آیه۳۶ · علق/سوره۹۶، آیه۶ · حشر/سوره۵۹، آیه۷ · نساء/سوره۴، آیه۵ · مبادی النظام الاقتصادی الاسلامی و بعض تطبیقاته، ص۱۱۳ · مائده/سوره۵، آیه۹۰ · انعام/سوره۶، آیه۱۴۲ · النظام المالی و الاقتصادی، ص۸۷ · بقره/سوره۲، آیه۴۳ · ذاریات/سوره۵۱، آیه۲۰ · بقره/سوره۲، آیه۲۷۲ · مائده/سوره۵، آیه۹۳ · یوسف/سوره۱۲، آیه۷۱ · نساء/سوره۴، آیه۴ · نساء/سوره۴، آیه۷ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۰ · توبه/سوره۹، آیه۶۰ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۸ · نساء/سوره۴، آیه۲۹