ماهیت تحقیق محلی — چنان که گفته شد

قانون آیین دادرسی مدنی معاینه و تحقیق محلی را در یک مبحث مطرح کرده است مواد ۲۴۸ به بعد در ماده ۲۵۵ قانون نیز اطلاعات حاصل از تحقیق و معاینه محلی از امارات قضایی به شمار آمده است. پس ممکن است چنین نتیجه گرفته شود که تحقیق محلی از سنخ اماره ها است و با شهادت که در گروه دلیل ها می آید تفاوت ماهوی دارد. ولی با اندکی تأمل بطلان این استنتاج آشکار می شود: چنان که گفته شد، در تحقیق محلی نیز شاهد آنچه را دیده یا شنیده است بیان می کند و از این حیث با شهادت ماهیتی مشترک دارد. آنچه سبب تفاوت می شود موضوع شهادت و اخبار است شاهد به مورد نزاع شهادت می دهد و به عنوان مثال، حضور در مجلس خرید و فروش و دیدن تسلیم مبیع و ثمن را گواهی می کند ولی در تحقیق محلی ممکن است از اعتقاد عمومی و شهرت و شیاع درباره وقوع معامله و ملکیت مدعی خبر دهد و برای مثال بگوید سالیان در از است که همه دیوان کشور در حکم شماره ۱۴۲۹۲/۱۲۱۷-۱۳۱۶/۹/۲۸ اعلام میکند تحقیقات محلی در قانون عنوان خاصی غیر از عنوان شهادت دارد، پس نباید آن را موضوع آثار و احکام خاصه شهادت قرار داد. محمد بروجردی عبده اصول حقوقی قضایی، ج ۲، ش ۴۴۹، ص ۹۰ شهادت گواهی) ۱۰۱ خریدار را مالک می شناسند و محصول باغ را از او می خرند یا از قدیم از محل موقوفه روضه خوانی می شود. این سنخ از شهادت ها دلالت قطعی بر مالکیت و وقفیت نمی کند، زیرا احتمال دارد فروشنده محصول باغ مالک نباشد و غاصبی حیله گر افکار عمومی را فریب دهد یا وقف پیش از تحقق ارکان آن اجرا شود. به بیان دیگر در شهادتی چنین مبهم، ملکیت و وقفیت تنها مورد ظن است و علمی درباره آن ایجاد نمی شود و از همین رو است که حاصل آن را اماره گفته اند نه دلیل.