ماهیت حقوقی حیازت — سؤال این است که آیا علاوه بر

افزون بر این روایاتی در منابع حدیثی وارد شده که دلالت دارند هرگاه کسی از صیادی، ماهی صید شده ای را خریداری کند و در شکم آن، گوهری بیابد می تواند آن را خمینی، روح ا... کتاب البیع، ج ۳، ص ۲۸. خمینی، روح ا... کتاب البیع، ج ۳، ص ۲۸. . وسائل الشیعه، ج ۱۷، ص ۳۵۹ به بعد. برای خودش بردارد و مالک آن گردد. ناگفته استیلای شخص صیاد بوده ولی او به دلیل آن که اراده و قصد حیازت گوهر مزبور را نداشته مالک آن محسوب نخواهد شد. فقها گوهر مزبور را حسب مورد از مصادیق مباحات و یا لقطه دانسته اند. البته اگر چه قصد و اراده حیازت، شرط تملک به وسیله حیازت است، اما شرط تملک منافاتی ندارد که اشیایی که بدون قصد و اراده تحت استیلای شخصی هستند، موجب حق اختصاص و اولویت گردند. به طور مثال، در مورد باران و برفی که بدون اراده و قصد در منزل افراد نازل میگردد یا کبوترانی که در قلمرو املاک افراد وارد می گردند بی تردید حق اختصاص برای مالکان ایجاد می شود؛ بدین معنا که چنانچه مالکین اراده تملک کنند. بر دیگران اولویت خواهند داشت. سؤال این است که آیا علاوه بر قصد حیازت قصد تملک نیز لازم است یا همین که حیازت کننده در انجام عمل حیازت، قصد کند و بی اراده نباشد، برای ملکیت کفایت میکند؟ این سؤال عیناً در مبحث احیای اراضی موات نیز مطرح است و همان گونه که گفتیم یم به نظر ما به پیروی از فقهای متقدم آنچه موجب مالکیت میگردد است و صرف توجه و قصد نسبت به اصل حیازت برای تحقق ملکیت کافی نیست. به تعبیر دیگر، علاوه بر قصد فعل حیازت قصد نتیجه تملک نیز لازم است. البته قصد اجمالی و ارتکازی کفایت می کند و نیازی به قصد تفصیلی نیست. قانون مدنی ایران در مبحث احیای اراضی (ماده ۱۴۳) به لزوم و اعتبار قصد تملک تصریح کرده و در مبحث حیازت اگر چه چنین تصریحی ندارد، ولی حسب قواعد، هر دو مورد داخل در یک مسیر است. در مواردی که حیازت از طریق اسباب و آلات خاصی انجام می گیرد، قصد و اراده در هنگام نصب آلات کافی است و قصد تفصیلی لازم نیست. مثلاً شخصی که برای ماهیگیری تور می اندازد، قصد و اراده اش در هنگام انداختن تور برای حیازت و تملک ماهی، برای مالکیت کافی است؛ هر چند در هنگام ورود صید به درون تور حاضر نباشد ا جواهر الکلام، ج ۳، ص ۲۲۶ به بعد. شیخ طوسی می گوید: «ان المحیی انما یملک بالاحیاء الا اذا قصد تملکه به». (المبسوط، ج ۳، ص ۳۰۳). تا بتواند قصد تملک کند. روایات وارد در باب صید هم به نحو آشکار بیانگر همین معنایند. برای نمونه به این روایت توجه کنید: